راهنماتو- برخی شهرها نهتنها از دل تاریخ عبور کردهاند، بلکه خودِ تاریخ شدهاند. شهرهایی که پایههایشان در دوران ساسانیان گذاشته شد، از حملهها، فروپاشیها و دگرگونیهای سیاسی جان سالم به در بردند و امروز همچنان میزبان زندگیاند؛ شهرهایی که خیابانهایشان روی ردپای شاهان باستانی شکل گرفته است.
به گزارش راهنماتو، دوران ساسانیان (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی) یکی از اوجهای تمدن شهری در ایران محسوب میشود. حکومت ساسانی با تمرکز بر شهرسازی، ایجاد مراکز اداری، مذهبی و نظامی، شبکهای از شهرهای برنامهریزیشده را در سراسر فلات ایران بنیان نهاد یا توسعه داد. برخی از این شهرها پس از سقوط ساسانیان نهتنها متروک نشدند، بلکه در دورههای اسلامی، صفوی، قاجار و معاصر به حیات خود ادامه دادند. در این مطلب، با تکیه بر منابع تاریخی و شواهد باستانشناسی، به معرفی چهار شهر میپردازیم که از عصر ساسانی تا امروز پیوستگی سکونت خود را حفظ کردهاند.
۱. کرمانشاه؛ شهر سنگنوشتهها و حافظه شاهان ساسانی
کرمانشاه در دوران ساسانی
منطقه کرمانشاه یکی از مهمترین کانونهای قدرت و حضور ساسانیان در غرب ایران بود. نزدیکی به مرزهای امپراتوری روم شرقی، این منطقه را به پایگاه نظامی و تشریفاتی مهمی تبدیل کرده بود. در دوره ساسانی، این ناحیه بیشتر بهعنوان یک مجموعه شهری–آیینی شناخته میشد تا صرفاً یک شهر واحد.
آثار شاخص ساسانی
مهمترین سند حضور ساسانیان در کرمانشاه، مجموعه طاقبستان است؛ نقشبرجستههایی سنگی که صحنههای تاجگذاری اردشیر دوم، شاپور دوم و شاپور سوم و همچنین تصویر مشهور خسرو پرویز را نشان میدهند. این مجموعه نهتنها اثر هنری، بلکه سندی سیاسی و مذهبی از مفهوم «فرّه ایزدی» در اندیشه ساسانی است.
علاوه بر طاقبستان، بقایای پلها، راههای سنگفرششده و محوطههای استقراری ساسانی در دشت کرمانشاه کشف شده که نشاندهنده تداوم سکونت و اهمیت راهبردی منطقه است.
تداوم حیات شهری
کرمانشاه پس از سقوط ساسانیان، در دوره اسلامی بهسرعت احیا شد و به یکی از شهرهای مهم غرب ایران تبدیل گشت. این شهر بدون گسست جدی تاریخی، از عصر باستان تا امروز زنده مانده است.
۲. شوشتر؛ شاهکار مهندسی آب در قلب تمدن ساسانی
شوشتر در دوران ساسانی
شوشتر در دوره ساسانی یکی از مهمترین شهرهای فنی–اقتصادی ایران بود. این شهر بهدلیل موقعیت جغرافیایی خود در کنار رود کارون، به مرکز مدیریت آب و کشاورزی تبدیل شد. بسیاری از پژوهشگران، شکوفایی اصلی شوشتر را مربوط به دوره شاپور اول ساسانی میدانند.
آثار ساسانی برجسته
سامانه آبی تاریخی شوشتر که امروزه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، یکی از پیچیدهترین سیستمهای مهندسی آب در جهان باستان است. بند قیصر، کانالهای انحرافی، آسیابهای آبی و پلبندها، همگی به دوره ساسانی بازمیگردند. بند قیصر بنا بر منابع تاریخی، با استفاده از اسیران رومی ساخته شد و نمونهای نادر از انتقال دانش مهندسی میان دو امپراتوری بزرگ است.
تداوم سکونت
شوشتر پس از دوره ساسانی نیز اهمیت خود را حفظ کرد و در دوران اسلامی بهعنوان شهری آباد و پرجمعیت شناخته میشد. ساختار شهری امروز شوشتر همچنان بر پایه همان شبکه آبی ساسانی استوار است.
۳. یزد؛ شهر کویر و استمرار فرهنگ ساسانی
یزد در عصر ساسانی
یزد در دوره ساسانی بهعنوان شهری مذهبی و امن شناخته میشد. برخی منابع تاریخی، بنیان یا گسترش یزد را به یزدگرد اول نسبت میدهند. این شهر بهدلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، پناهگاه زرتشتیان و یکی از مراکز مهم آیینی ساسانی بود.
آثار و نشانههای ساسانی
هرچند بسیاری از بناهای یزد در دورههای بعدی بازسازی شدهاند، اما تداوم آیین زرتشتی، ساختار محلهای شهر و جایگاه آتشکدهها، ریشه در دوره ساسانی دارد. آتشکده یزد، هرچند بنای فعلی آن جدیدتر است، اما استمرار سنت آتش مقدس را از دوران ساسانی نشان میدهد. همچنین نظام قناتهای یزد که پایه آن در دورههای پیش از اسلام شکل گرفته، در عصر ساسانی توسعه یافته است.
پیوستگی تاریخی
یزد بدون وقفه تاریخی جدی، از دوران ساسانی تا امروز سکونت داشته و یکی از نمونههای نادر تداوم فرهنگی و مذهبی در ایران محسوب میشود.
۴. شیراز؛ از شهر ساسانی تا پایتخت فرهنگی ایران
شیراز در دوره ساسانی
گرچه شکوفایی بزرگ شیراز به دوره اسلامی بازمیگردد، اما شواهد باستانشناسی نشان میدهد که منطقه شیراز در دوران ساسانی دارای استقرار شهری فعال بوده است. نزدیکی به استخر، پایتخت مذهبی و سیاسی فارس در دوره ساسانی، اهمیت این منطقه را دوچندان میکرد.
آثار ساسانی پیرامون شیراز
آثار مهمی چون نقش رستم، نقش رجب و شهر باستانی استخر در نزدیکی شیراز قرار دارند. این مجموعهها نشان میدهند که شیراز در قلب جغرافیای قدرت ساسانی قرار داشته است. بقایای معماری، سنگنگارهها و محوطههای استقراری اطراف شیراز، از تداوم سکونت و نقش منطقه در ساختار حکومتی ساسانی خبر میدهند.
تداوم شهرنشینی
شیراز پس از اسلام بهسرعت رشد کرد و در دورههای آلبویه، زندیه و قاجار به یکی از مهمترین شهرهای ایران تبدیل شد؛ شهری که ریشههایش به دوران ساسانی پیوند خورده است.
