راهنماتو- گورستان یا شهر مردگان در قاهره فضایی به طول تقریبی 7کیلومتر است و مقبرهها، آرامگاهها، مساجد و صحنهای مقدس تاریخی در آن پراکنده شدهاند.
به گزارش راهنماتو، این مکان دورههای تاریخی زیادی را به چشم دیده است و محل تجدید خاطره اهالی قاهره با خانوادههایشان است که نسلدرنسل در این مکان دفن شدهاند.
این محوطه به قرن هفتم تعلق دارد و مثل خیلی قسمتهای تاریخی مصر، همیشه نزدیکی سرگیجهآوری با مدرنیته داشته است. بیلبوردها، ساختوسازهای مدرن و ترافیک سنگین خودروها یار همیشگی قبرهای ساکت با موزاییکهای ظریف و درهای چوبی قدیمی و فضاهای خالیای است که به سوگواری و یابود اختصاص داده شدهاند.
در این محوطه فقط پادشاهان و شخصیتهای عالیرتبه باستانی دفن نشدهاند، بلکه سیاستمداران، سلبریتیها و بسیاری از قاهرهنشینهایی که در دوران معاصر از دنیا رفتهاند نیز در شهر مردگان دفن شدهاند.
اما خواب آنها امروز خوابی آشفته است. در سال 2020 مقامات مصر دستور تخریب بخشهایی از این محوطه باستانی را برای ساخت بزرگراه صادر کردند. از همان سال، تخریبهای بیشتر همیشه شهر مردگان را تهدید کرده است.
مادر حسین عمر و 8نسل از خانواده او در این شهر دفن شدهاند و او امیدوار بود روزی در کنار آنها به خاک سپرده شود. او میگوید سالها خانوادهاش در مذاکره با دولت درباره حق بازدید از خویشاوندان مردهشان به بنبست رسیده بود اما در سالهای اخیر این تنشها افزایش یافته زیرا خود مردگان نیز دیگر در امان نیستند و ممکن است برای همیشه از این شهر حذف شوند.
او میگوید: «دولت مصر همیشه میخواسته تاریخ را کنترل کند. اما در سالهای اخیر به نظر میرسد که هدفگیری دولت تعمدی است و تلاش برای حذف تاریخ بخشی لاینفک از تلاشهای دولت برای بازنویسی ادعای مردم برای حق مالکیت بر بخشهایی است که امروز مستغلات تاریخی تحت مالکیت دولت شناخته میشوند.»
قاهره در سالهای اخیر شاهد ساختوسازهای هولناکی برای تبدیل شدن به «قاهره جدید» بوده است. از همه شاخصتر ساخت یک پایتخت اداری جدید در سمت شرقی شهر، شامل کاخ ریاستجمهوری، ساختمانها و اقامتگاههای دولتی است که قرار است بخش اعظم عملکردهای دولت مصر و جامعه دیپماتیک به آن واگذار شود.
طراحی پایتخت جدید، منطقهای غولپیکر با دریاچههای مصنوعی، قطبهای تکنولوژی و بلندترین ساختمان آفریقا ، یادآور دوران گذشته مصر است که فراعنه در آن حکومت میکردند و اتفاقا یک هرم کریستالی و موتیفهایی که ملهم از الهههای باستانی مصر است آن را آذین بسته است.
این طراحی معماری اوج تغییر چهره قاهره است که همینحالا هم مملو از مجتمعها، ویلاها و محلات کاملا جدیدی است که از طریق بزرگراهها به هم متصل شدهاند و محل زندگی جمعیت متوسط به بالای قاهره هستند.
محلههای مصر نامهای تازهای مانند «بورلی هیلز» و «هاید پارک» گرفتهاند و طراحیهای تازه طوری است که انگار معماری دوبی با میامی در آمریکا با هم ترکیب شدهاند ـ نماهای تمامشیشهای و چمنهای قالبی با زوایای مرتب.
این معماری روی کاغذ بسیار شگفتانگیز و چشمنواز است. شهری مملو از جمعیت که در طی تاریخ فقط چند محله در مرکز شهر داشته، اکنون در امتداد رود نیل گسترش یافته و بیابانها را نیز تسخیر کرده و مدرن شده است.
اما تاریخ، قدمت، فضاهای سبز و حق مردم به زمین و یاد و خاطراتشان نیز به همراه گسترش و مدرنیزاسیون شهر قربانی شده است.
وقتی عجله در کار است، مکانهایی مثل شهر مردگان دیگر محلهایی که میراث با ارزش گذشتگان را در خود جای دادهاند تلقی نمیشوند بلکه موانع آزاردهندهای هستند که جلوی ساخت بزرگراهها را میگیرند و باید از سر راه برداشته شوند.
اما موضوع این است که در پس این ساختوسازها نیتهای خوبی برای آینده نخوابیده است. بخشی از این ساختوسازها با هدف بازنویسی گذشته صورت میگیرد. سایه انقلاب سال 2011 هنوز به طور گستردهای بر سر قاهره سنگینی میکند و با اینکه آن انقلاب به اهدافش نرسید، بقایای فیزیکی و روانی زیرساختهای آن هنوز باقی است و موانعی برای آینده سیاسیای تلقی میشود که میتواند امکان خیزش را ملغی میکند.
بنابراین، میدان تحریر، مرکز سبز شهر که اعتراضات در آن انجام میشد و مردم دور هم جمع میشدند تا بساط پیکنیک و تفریحشان را در آن پهن کنند، تخلیه و پر از ظواهر سیمانی و سنگهای گرانیتی شده و اشیاء باستانی مربوط به فراعنه در مرکز آن و نیروی حراست نیز در اطراف آن مستقر شدهاند.
حسین میگوید، طرح «آینده فراعنه» و ایستگاههایی برای استقرار پلیسها در این مکان، همه با هدف جلوگیری از ایجاد دلتنگی برای گذشته یا نوستالژی صورت گرفت است.
او میگوید: «میل وافری برای سرکوب نمادهای عصر آزادیخواهی تکثرگرا وجود دارد.»
این تلاش دولتی است که میخواهد برای مردم و دولت مصر شجرهنامههای جدید تولید کند و ارتباط آنها را با شجرهنامههای واقعیشان قطع کند. حسین میگوید:
«این اقدامی عقیم است؛ دولت بدین وسیله میخواهد آن هویت ملیای که خودش دیکته کرده را به مردم فرافکنی کند. این طرح اثرات زیستمحیطی و تاریخی و هزینههای سنگینی دارد.» دولت مصر که در بحران اقتصادی شدیدی به سر میبرد برای تأمین هزینههای این پروژه عظیم که به نام «فیل سفید» شناخته میشود، باید وامهای کلان قرض کند.
شهر نئوم، طرح جاهطلبانه عربستان برای برندسازی مجدد
اما جاهطلبانهتر از طرح عربستان سعودی برای ساخت هویت ملی جعلی از طریق تأسیس شهری در شمالغربی این کشور به نام نئوم وجود ندارد. نئوم نمادی از تغییر نام تجاری عربستان سعودی به شکل فیزیکی است. شهری که در مدلهای ارائه شده و پویشهای روابط عمومی شبیه به جایی در سیارهای کاملا متفاوت است و انگار از دل فیلمهای علمی-تخیلی بیرون آمده است.
این شهر با طولی در حدود 170کیلومتر، یک نوار باریک و از ساختمان امپایر استیت بلندتر است. ساکنان آن در اقلیمی مدیریتشده و همیشهمعتدل محصور خواهند شد و گلها و گیاهان و حتی ماه منحصربهفرد خودش را دارد.
این طراحی، به گفته محمدبنسلمان، «شهرهای مسطح و افقی را به چالش میکشد و مدلی برای حفاظت از طبیعت و افزایش توانایی زیست انسان است.»
در پویشهای روابطعمومی شهر نئوم آمده است، که این شهر بر مبنای «حس مراقبت، کنجکاوی، تنوع، بلندپروازی و احترام ساخته میشود و سرعتبخش تغییر است.»
این طرحی به لحاظ اقتصادی و زیستمحیطی گران است که میخواهد موقعیت عربستان را تحت مدیریتی جدید تغییر دهد و اگر آزادیهای سیاسی بیشتری نمیدهد، میخواهد آزادیهای اجتماعی را بیشتر کند.
تفاوت عربستان و مصر در پول زیادی است که عربستان از محل سوبسیدهای دولتی برای خرج کردن در این پروژهها دارد.
بهرحال تخریب گورستان و بیرون کشیدن مردگانی که قرنها در خاکی خفته بودند، ترسناک است. باید دید که دولت مصر تا چه اندازه اراده نبش قبر مردگان را به جای تکریم آنها دارد.
*نویسنده: نسرین مالک
