راهنماتو- در روزهای اخیر خبری در رسانههای ایرانی و بینالمللی منتشر شد که توجه علاقهمندان تاریخ ایران باستان را به خود جلب کرد: «کشف تصویر چهره یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی». این خبر مربوط به یافتهای تازه از کاوشهای باستانشناسی آتشکده تاریخی «بازه هور» در خراسان رضوی است؛ محوطهای که سالهاست توسط باستانشناسان دانشگاه تهران بررسی میشود.
به گزارش راهنماتو، پژوهشگران میگویند در جریان این کاوشها، یک پانل گچبری متعلق به اواخر دوره ساسانی کشف شده که احتمالاً تصویر یزدگرد سوم را نشان میدهد؛ شاهی که سقوط او پایان امپراتوری ساسانی و آغاز دوره اسلامی در ایران را رقم زد.
اما آنچه این خبر را مهم و در عین حال بحثبرانگیز کرده، این است که پژوهشگران صرفاً بر اساس یک تصویر ساده به چنین نتیجهای نرسیدهاند؛ بلکه مجموعهای از شواهد باستانشناسی، تاریخی و هنری را کنار هم قرار دادهاند تا هویت شخصیت نقششده را شناسایی کنند. این پژوهش با سرپرستی دکتر میثم لباف خانیکی، عضو هیأت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه تهران انجام شده و نتایج آن در مقالهای با عنوان «آخرین تصویر از آخرین پادشاه» در مجله علمی East and West وابسته به مؤسسه IsMEO ایتالیا منتشر شده است.
ماجرای کشف از کجا آغاز شد؟
محل این کشف، آتشکده باستانی بازه هور در حدود ۷۰ کیلومتری جنوب مشهد است؛ بنایی که در یکی از مسیرهای مهم ارتباطی ایران ساسانی قرار داشت و فلات مرکزی ایران را به خراسان، سیستان و کرمان متصل میکرد. این منطقه از نظر تاریخی اهمیت زیادی دارد، چون در دوران پایانی ساسانیان، خراسان یکی از آخرین پایگاههای قدرت حکومت محسوب میشد.
دانشگاه تهران از سال ۱۳۹۲ تاکنون چندین فصل کاوش در این محوطه انجام داده و در این مدت بخشهایی از یک آتشکده بزرگ ساسانی، دیوارنگارهها، گچبریهای نفیس و کتیبههایی به زبان پهلوی کشف شده است. در یکی از فصلهای پایانی کاوش، باستانشناسان به یک پانل گچبری برخوردند که بخشی از آن پشت یک دیوار خشتی پنهان شده بود. همین پنهان شدن عمدی، یکی از نکات کلیدی در تحلیل بعدی پژوهشگران شد.
روی این گچبری چه دیده میشود؟
پانل کشفشده تصویر چهار شخصیت را نشان میدهد؛ یک فرد نشسته بر تخت در سمت راست و سه فرد ایستاده روبهروی او. متأسفانه بخش بالایی اثر از بین رفته و چهرهها بهطور کامل سالم نماندهاند، اما بخشهای باقیمانده اطلاعات مهمی در اختیار پژوهشگران گذاشته است. به گفته تیم کاوش، لباس، کفش، شلوار و تزئینات فرد نشسته کاملاً با الگوهای شناختهشده پادشاهان ساسانی مطابقت دارد و او را از دیگر شخصیتها متمایز میکند.
در هنر ساسانی، شاهان معمولاً با نشانههای مشخصی نمایش داده میشدند: نشستن بر تخت، پوشش متفاوت، کفشهای خاص درباری و تاجهایی با طراحی منحصربهفرد. اگرچه تاج اصلی این نقش تقریباً از بین رفته، اما پژوهشگران قطعاتی از گچبری تاج را در اطراف اثر پیدا کردهاند. همین قطعات یکی از دلایل مهمی است که باعث شده باستانشناسان مطمئن شوند شخصیت اصلی، یک شاه ساسانی بوده است.
چرا پژوهشگران فکر میکنند این تصویر متعلق به یزدگرد سوم است؟
مهمترین سؤال اینجاست: از کجا معلوم این تصویر مربوط به یزدگرد سوم باشد و نه یکی دیگر از شاهان ساسانی؟
پژوهشگران برای پاسخ به این سؤال چند دسته سند را کنار هم قرار دادهاند:
۱. تاریخگذاری اثر
بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد این گچبری متعلق به اواخر دوره ساسانی است؛ یعنی دقیقاً دورهای که یزدگرد سوم حکومت میکرد. نوع گچبری، سبک هنری و لایههای معماری اطراف اثر همگی به دهههای پایانی امپراتوری ساسانی تعلق دارند.
۲. موقعیت جغرافیایی بازه هور
یزدگرد سوم پس از شکستهای پیدرپی از سپاه عرب، از تیسفون به شرق ایران عقبنشینی کرد و مدتی در خراسان حضور داشت. منابع تاریخی اسلامی مانند «فتوحالبلدان» بلاذری اشاره میکنند که او در مسیر فرار خود به مناطق شرقی ایران و خراسان پناه برده بود. بازه هور دقیقاً در یکی از همین مسیرهای ارتباطی مهم قرار دارد.
۳. ناتمام ماندن گچبری
یکی از نکات عجیب این کشف، نیمهکاره بودن اثر است. پژوهشگران معتقدند کار ساخت پانل بهطور ناگهانی متوقف شده؛ اتفاقی که میتواند با شرایط بحرانی اواخر حکومت ساسانی مرتبط باشد. در واقع، ممکن است سقوط سریع حکومت و آشفتگی سیاسی اجازه تکمیل اثر را نداده باشد.
۴. پنهان شدن عمدی اثر
به گفته تیم کاوش، این پانل بعداً پشت یک دیوار خشتی پنهان شده بود. این موضوع میتواند نشان دهد که در دورهای بحرانی، افرادی عمداً تلاش کردهاند تصویر شاه را مخفی کنند؛ شاید برای جلوگیری از تخریب آن پس از سقوط ساسانیان یا به دلیل تغییر شرایط سیاسی و مذهبی منطقه.
آیا واقعاً چهره یزدگرد سوم پیدا شده است؟
با وجود هیجان رسانهای، خود پژوهشگران هم با احتیاط صحبت میکنند. آنها نگفتهاند که «قطعاً» تصویر یزدگرد سوم را یافتهاند، بلکه تأکید کردهاند که مجموعه شواهد، این احتمال را بسیار قوی میکند. دلیل این احتیاط روشن است: بخش مهمی از تصویر، از جمله صورت و تاج کامل، آسیب دیده و هیچ کتیبه مستقیمی هم نام یزدگرد را ذکر نمیکند. بنابراین شناسایی اثر بر پایه تحلیل تطبیقی و شواهد تاریخی انجام شده، نه یک نوشته قطعی.
در واقع اهمیت این کشف فقط در احتمال شناسایی چهره یزدگرد سوم نیست؛ بلکه در تصویری است که از روزهای پایانی حکومت ساسانی ارائه میدهد. اگر فرضیه پژوهشگران درست باشد، این پانل میتواند یکی از آخرین آثار هنری رسمی حکومت ساسانی باشد؛ اثری که احتمالاً در روزهای فروپاشی امپراتوری ساخته شده است.
چرا این کشف برای تاریخ ایران مهم است؟
از یزدگرد سوم آثار تصویری بسیار کمی باقی مانده است. بیشتر شناخت ما از چهره شاهان ساسانی از روی سکهها، نقشبرجستهها و برخی ظروف فلزی به دست آمده و تاکنون تصویری بزرگ و روایی از واپسین شاه ساسانی در چنین بستری کشف نشده بود. به همین دلیل این یافته، حتی اگر قطعی هم نباشد، یکی از مهمترین کشفیات سالهای اخیر در باستانشناسی ایران محسوب میشود.
این کشف همچنین بار دیگر اهمیت خراسان را در روزهای پایانی امپراتوری ساسانی نشان میدهد؛ منطقهای که یزدگرد سوم تلاش کرد از آنجا حکومت خود را حفظ کند اما در نهایت پس از شکستهای متعدد، در سال ۶۵۱ میلادی کشته شد و با مرگ او، شاهنشاهی ساسانی به پایان رسید.
