راهنماتو- فقط هنرمندان و معلمها نیستند که این روزها خوابشان به واسط پیشرفت در هوش مصنوعی و خودکار آشفته شده است. رباتها به مقدسترین معابد هندو و بودا هم آورده شدهاند اما همه عبادتکنندگان از این قضیه خوشحال نیستند.
به گزارش راهنماتو، در سال 2017، یک شرکتِ تکنولوژی در هند بازوی روباتیکی را معرفی کرد که وظیفهاش اجرای «آرتی» بود، آیینی که در آن عبادتکنندگان چراغی را به مثابه نمادی از زدودنِ تاریکی نذرِ یک الهه میکردند. این ربات خاص در جشنواره گانپاتی رونمایی شد که گردهمآییِ میلیونها نفریِ هندوها است و در آن شمایلی از گانِشا، خدای هندو با سری فیلمانند، طی مراسمی بیرون آورده میشود و در رودخانه مولا-موتا در پونه در هند مرکزی در آب غرق میشود.
ازآن زمان، چندین بازوی روباتیکِ آرتی منبعِ الهامی برای گونههای دیگر روبات شدهاند که چندتایی از آنها در کنار روباتهای مذهبی دیگر در سراسر آسیای شرقی و جنوب آسیا، بهصورتِ منظم در مراسمِ هندوها به ایفای نقش میپردازند. مراسمِ روباتیک حتی شاملِ جایگزین کردنِ فیلهای معابد با فیلهای روباتیک در ایالت کرالا در هند شده است.
ویدیوی یوتیوب از مراسمِ مذهبی روباتیک را از اینجا تماشا کنید.
بااینحال استفاده از این روباتهای مذهبی به گفتوگوهایی درباره استفاده از هوش مصنوعی و تکنولوژی روباتیک در ستایش و وقفکردنِ خود در مذهب دامن زده است. برخی خدام و کشیشان احساس میکنند که این عمل افقی تازه در نوآوری انسانی است که منجر به بهتر شدنِ جامعه میشود، اما عدهای دیگر نگراننند که استفاده از رباتها جایگزینِ عبادتکنندگان شود که ممکن است آیندهای شوم را رقم بزند.
ماشینی کردنِ مراسم پدیدهای تازه نیست
ماشینی کردنِ مراسم یا حداقل ایده مراسمِ مذهبیِ روباتیک در مذاهبِ جنوب آسیا پدیدهای نوین محسوب نمیشود. این پدیده در طول تاریخ شامل مواردی از مراسمِ آبهیشِکا گرفته ـ که طی آن عبادتکنندگان هندو باید مرتب آب را با ظروفی مخصوص روی بدنِ الهههای خود بریزند ـ تا چرخهای دارما میشده که با نیروی باد کار میکنند و امروز در باشگاههای یوگا و مغازههای تأمین ابزار یوگا نیز فراوان دیده میشوند.
نسخههای معاصرِ مناسک خودکار ممکن است بیشتر به دانلود کردنِ برنامههای کاربردی موبایلی شبیه باشند که بدونِ نیاز به اشیائی مثلِ مالا ـ همان تسبیح در آیینِ بودایی ـ میتوان با آنها ذکر یا همان مانتراها را زمزمه کرد؛ اما نسخههای جدیدِ روباتهای اجراکنندۀ مناسک به بحثهای پیچیدهای دامن زدهاند.
تانِسوار سارماه، اندیشمند سانسکریت و منتقد ادبی، استدلال میکند که نخستین روباتِ هندو در داستانِ پادشاه مانو، نخستین پادشاه نژاد انسانی در باورهای هندو، ظاهر شده است. سارانیو ـ مادرِ مانوـ که خودش دختر یک معمار بزرگ بود، مجسمهای متحرک ساخت تا همه کارهای خانه و وظایفِ مذهبی او را به طور کامل و بینقص برایش انجام دهد.
متخصص فرهنگ عامه، آدریان مِیِر، نیز نظری مشابه دارد و میگوید داستانهای مذهبی درباره نمادهای مکانیزۀ حماسههای هندو، مانند ارابههای جنگیِ مکانیکیِ خدای مهندسِ هندو، ویسواکارمان، اغلب به عنوانِ نمونههای پیشروی رباتهای مذهبیِ امروزی نگریسته میشوند.
علاوهبرآن، این داستانها اغلب توسطِ ملیگرایانِ مدرن به مثابه مدارکی در نظر گرفته میشوند که نشان میدهد هندیها همهچیز از سفینهفضایی تا موشک را قبلاً اختراع کرده بودند.
سنتهای مدرن یا بهصورتِ سنتی مدرن؟
بااینوجود، استفاده از هوش مصنوعی و رباتها در مناسک مذهبی به نگرانیهای هندوها و بوداییها درباره شکلِ آیندهای که به واسطه ماشینیشدن به سمتِ آن حرکت خواهند کرد، دامن زده است. برای مثال برخی مباحثی که اکنون در میانِ هندوها درگرفته است شامل این میشود که آیا ماشینی شدنِ مذهب ورود انسان به آیندهای درخشان و جدید و فنی را نوید میدهد یا اینکه نشانهایست از رخدادنِ قریبالوقوعِ آخرالزمان؟
نگرانیهای دیگری نیز وجود دارد از قبیل اینکه آیا تکثیر رباتهای مذهبی و اتکای معابد به مناسِکِ ماشینی و روباتهایی که به جای عبادتکنندگانِ واقعی میتوانند از الهههای بودایی مراقبت کنند، منجر به افزایش تعداد عبادتکنندگانی که مناسک مذهبی را ترک میکنند، خواهد شد؟
برخی از این نگرانیها ریشه در این حقیقت دارند که طی چندین قرن اخیر، هم در جنوب آسیا و هم در سطحِ جهانی، تعداد جوانانی که مشتاقِ وقف کردنِ زندگیشان در راهِ تعالیم و مناسک مذهبی هستند، کاهش پیدا کرده است. علاوهبرآن، افزایش خانوادههایی که به صورتِ جماعتهای کوچک و پراکنده (دیاسپورا) در سراسر جهان زندگی میکنند، باعث شده که کشیشها هم اغلب به جماعتهای کوچک و کوچکتر خدمترسانی میکنند.
اما اگر پاسخ به مشکلِ کاهش تعداد متخصصینِ مذهبی، تولید رباتهای مذهبی بیشتر است، پرسشِ مردم همچنان این است که آیا خودکار شدنِ مراسمِ مذهبی به نفعشان خواهد بود؟ آنها همچنین میپرسند که آیا نحوه استفاده کنونی از الهههای خودکار و ماشینی که خدایان را تجسم و شخصیتپردازی میکنند، با در نظر گرفتنِ این نکته که آنها به واسطه آدمها برنامهریزی شدهاند و بنابراین بازتابی از دیدگاههای مذهبی مهندسان خود هستند، کار درستی است؟
انجامِ درستِ مذهب
اندیشمندان اغلب تأکید میکنند که این نگرانیها همگی بازتابدهنده این نگرانیِ فراگیر هستند که رباتها خیلی بهتر از انسانها میتوانند خدایان را ستایش کنند. آنها همچنین میتوانند تعارضاتی درونی درباره معنای زندگی و جایگاه فرد در هستی ایجاد کنند. بهخصوص در آیینِ هندو و بوداییسم، ماشینی شدنِ مذهب نگرانکننده است زیرا سنتهای آنها بر آنچه راستکرداری نامیده میشود، تأکید دارد و منظور از آن این است که اهمیتِ رفتارهایِ درستِ اخلاقی و عبادی از باورهای خاص در این دکترینهای مذهبی بیشتر است. بهبیان دیگر مهم است که اعمال بینقص و کامل انجام شود تا پیشرفتِ معنوی صورت گیرد. همچنین به این معنی است که مناسکِ خودکار روی یک طیفِ پیشرفت تعریف میشوند که میتواند از خطاکاریِ انسان در اجرای مناسکِ مذهبی تا بینقص انجام شدنِ این مناسک توسطِ روباتها را شامل شود. یعنی رباتها هرگز خطایی مرتکب نمیشوند.
همین باعث میشود که رباتها جایگزینهای جذابی برای تعداد روبهکاهشِ کشیشهای مذهبی شوند.
رباتهای ناجی
درپایان، روی آوردن به رباتها برای احیای مذهبی در آیینهای هندو و بوداییسمِ مدرن، به نظر آیندهنگرانه میآید. این به ما میگوید که هندوییسم و بوداییسم، بیشازپیش پساانسانی هستند:
بهخدمتگرفتنِ نبوغِ فنی برای فراتر رفتن از ضعفهای انسانی زیرا رباتها هرگز خسته نمیشوند، هرگز یادشان نمیرود چیزی که باید بگویند را بگویند، خوابشان نمیبرد و ترکتان نمیکنند.
بهطور خاص، استفاده از روباتهای خودکار در مناسکِ مذهبی در آسیای شرقی و جنوب آسیا ـ بهخصوص در هند و ژاپن ـ برای بینقص کردنِ مناسبک مذهبی در شرق آسیا و آسیای جنوبی است، کاری که انسانها غیرممکن است بتوانند بینقص و کامل انجام دهند.
رباتهای مدرن ممکن است حسِ تناقضِ فرهنگی را به بهترین وجه ایجاد کنند، آنجا که تصور میشود بهترین نوع دینِ، دینی است که درنهایت هیچ انسانی شاملِ آن نشود. اما در این چرخه که انسانها روباتها را خلق میکند و روباتها خدا میشوند و خدایان به انسان تبدیل میشوند، نیاز است که در موردِ خودمان بازنگری کنیم!
