راهنماتو- کوه در روزهای برفی حال‌وهوای دیگری دارد. مسیری که در تابستان با یک کفش معمولی و کمی آمادگی جسمانی می‌توان از آن بالا رفت، در زمستان ممکن است به مسیری لغزنده و خطرناک تبدیل شود. حتی ارتفاعات نزدیک تهران هم از این قاعده مستثنا نیستند. گاهی یک لایه برف تازه روی پاکوب می‌نشیند و گاهی زیر همان برف، لایه‌ای از یخ وجود دارد که تا لحظه سر خوردن متوجه آن نمی‌شوید.
به گزارش راهنماتو، یکی از اشتباهاتی که افراد کم‌تجربه مرتکب می‌شوند، این است که تصور می‌کنند برای کوهنوردی در برف باید حتماً تجهیزات گران‌قیمت و حرفه‌ای داشته باشند؛ یا برعکس، با همان وسایلی که در فصل گرم به کوه می‌بردند، راهی مسیرهای زمستانی می‌شوند. واقعیت این است که برای یک برنامه سبک در مسیرهای شناخته‌شده و کم‌شیب، با چند وسیله ساده هم می‌توان تجربه خوبی داشت؛ اما باید بدانیم این تجهیزات تا کجا پاسخگو هستند و از کجا به بعد، ادامه مسیر به مهارت و امکانات تخصصی نیاز دارد.
اگر اهل کوه‌رفتن هستید و می‌خواهید در روزهای برفی هم از طبیعت لذت ببرید، چند نکته وجود دارد که رعایت آن‌ها می‌تواند تفاوت زیادی در ایمنی برنامه شما ایجاد کند.
۱. قبل از اینکه راه بیفتید، وضعیت کوه را بشناسید
اولین چیزی که پیش از یک برنامه زمستانی باید بررسی کنید، وضعیت خود کوه است، نه صرفاً آب‌وهوای تهران. ممکن است در شهر هوا آفتابی باشد، اما در ارتفاعات باد شدیدی بوزد، مه غلیظی وجود داشته باشد یا برف تازه‌ای روی مسیر نشسته باشد. به همین دلیل، پیش‌بینی هوای شهر به‌تنهایی اطلاعات قابل اتکایی برای تصمیم‌گیری نیست.
بهتر است وضعیت هوا را برای ارتفاع مقصد و به‌صورت ساعتی بررسی کنید. دما، سرعت باد، احتمال بارش و وضعیت دید اهمیت زیادی دارند. باد سرد می‌تواند دمایی را که بدن احساس می‌کند به‌شدت پایین بیاورد و مه نیز ممکن است باعث شود مسیر برگشت را به‌سختی تشخیص دهید. اگر در ساعات بعدازظهر احتمال افزایش باد یا بارش وجود دارد، بهتر است برنامه کوتاه‌تری انتخاب کنید.
موضوع مهم دیگر، برف روزهای گذشته است. برفی که شب قبل یا در یکی دو روز گذشته باریده، لزوماً روی زمین تثبیت نشده است. گاهی برف تازه روی یک لایه قدیمی و ضعیف قرار می‌گیرد و با عبور یک نفر، تمام لایه بالایی از دامنه جدا می‌شود. این همان اتفاقی است که می‌تواند به بهمن منجر شود.
برای افراد عادی، یک قاعده ساده وجود دارد: اگر از وضعیت برف و خطر بهمن اطلاعات مطمئنی ندارید، سراغ دامنه‌های تند، دره‌های برفی و مسیرهای خارج از پاکوب نروید. حتی اگر مسیر کوتاه باشد، این مناطق می‌توانند خطرناک باشند. بسیاری از بهمن‌ها در شیب‌های حدود ۳۰ تا ۴۵ درجه اتفاق می‌افتند و گاهی برف از ارتفاعات بالاتر به مسیر پایین‌دست می‌رسد.
برای شروع، مسیرهایی را انتخاب کنید که قبلاً از آن‌ها عبور کرده‌اید، شیب زیادی ندارند و در صورت تغییر شرایط، امکان بازگشت سریع از آن‌ها وجود دارد. زمستان زمان مناسبی برای امتحان کردن مسیرهای ناشناخته نیست.
۲. کفش و لباس مناسب؛ مهم‌تر از هر وسیله دیگری
اگر قرار باشد برای رفتن به کوه برفی فقط روی یک بخش از تجهیزات تأکید کنیم، آن کفش مناسب است. کتانی ورزشی یا کفش معمولی پیاده‌روی، حتی اگر در مسیر خشک راحت باشد، در برف و یخ می‌تواند دردسرساز شود. کفشی لازم دارید که زیره آج‌دار، مقاومت مناسب در برابر نفوذ آب و فضای کافی برای انگشتان پا داشته باشد. کفش ساق‌دار هم کمک می‌کند برف از قسمت بالای کفش وارد نشود.
یک وسیله ساده که در این شرایط بسیار به کار می‌آید، گتر است. گتر روی قسمت بالایی کفش و ساق پا قرار می‌گیرد و اجازه نمی‌دهد هنگام عبور از برف، پاچه شلوار و جوراب خیس شوند. خیس شدن پا در هوای سرد فقط ناراحت‌کننده نیست؛ می‌تواند زمینه‌ساز سرمازدگی شود.
برای لباس هم لازم نیست سراغ تجهیزات بسیار گران‌قیمت بروید. یک زیرپوش ورزشی از جنس پلی‌استر یا پشم مرینوس، یک لایه گرم مثل پلار و یک کاپشن بادگیر و ضدآب، ترکیب مناسبی برای بسیاری از برنامه‌های سبک است. نکته مهم این است که لباس نخی نپوشید. پنبه عرق و رطوبت را در خود نگه می‌دارد و وقتی خیس شد، دیر خشک می‌شود و بدن را سرد می‌کند.
یک اشتباه رایج این است که افراد از همان ابتدای حرکت، تمام لباس‌های گرم خود را می‌پوشند. در سربالایی بدن خیلی زود گرم می‌شود و تعریق اتفاق می‌افتد. بهتر است حرکت را با پوشش متعادل شروع کنید و اگر احساس گرما کردید، یک لایه را کم کنید. در زمان توقف، قبل از اینکه بدن سرد شود، لایه گرم را دوباره بپوشید.
کلاه، دستکش مناسب، جوراب اضافه و یک دستکش خشک برای مواقع اضطراری هم جزو وسایلی هستند که نباید فراموش شوند. در سرما، انگشتان دست و پا و گوش‌ها از نخستین قسمت‌هایی هستند که در معرض آسیب قرار می‌گیرند.
۳. برای جلوگیری از سر خوردن، چه وسیله‌ای به کفش ببندیم؟
حتی بهترین کفش کوهنوردی هم روی سطح یخ‌زده ممکن است بلغزد. اینجا وسیله‌ای به نام میکرو اسپایک یا زنجیر کفش به کار می‌آید. این وسیله معمولاً از زنجیرهای فلزی و دندانه‌های کوچک تشکیل شده و روی کفش نصب می‌شود. برای مسیرهای نسبتاً هموار، برف فشرده و یخ‌زدگی‌های معمولی، کمک زیادی به حفظ تعادل می‌کند.
برای کسی که قصد دارد در یک مسیر شناخته‌شده و کم‌شیب برفی پیاده‌روی کند، میکرو اسپایک معمولاً انتخاب کاربردی‌تری از کرامپون حرفه‌ای است. البته این دو وسیله یک کارکرد ندارند. کرامپون دندانه‌های بلندتر و ساختار محکم‌تری دارد و برای حرکت روی شیب‌های جدی برفی و یخی طراحی شده است. استفاده از آن نیز به کفش سازگار و آموزش نیاز دارد.
اگر در مسیر با یک سراشیبی یخ‌زده و تند روبه‌رو شدید، تصور نکنید با بستن زنجیر کفش می‌توانید به‌راحتی از آن عبور کنید. میکرو اسپایک برای جلوگیری از لغزش در مسیرهای ساده است، نه برای صعود فنی. در چنین شرایطی بهتر است مسیر را تغییر دهید یا برگردید.
باتوم هم وسیله مفیدی است. به‌خصوص هنگام پایین آمدن از مسیر برفی، کمک می‌کند تعادل بهتری داشته باشید. اگر باتوم شما صفحه پهن مخصوص برف ندارد، بهتر است این قطعه را تهیه کنید تا باتوم در برف نرم بیش از حد فرو نرود. طول باتوم را هم متناسب با شیب تنظیم کنید؛ در سربالایی کمی کوتاه‌تر و در سراشیبی کمی بلندتر.
فقط یک نکته را فراموش نکنید: باتوم ترمز سقوط نیست. اگر روی یک شیب یخی سر بخورید، تکیه کردن به باتوم ممکن است حتی باعث آسیب دست و شانه شود. برای حرکت روی شیب‌های تند یخی، آموزش استفاده از کلنگ و مهارت توقف سقوط ضروری است.
۴. در کوه برفی، سرمازدگی همیشه از جایی شروع می‌شود که انتظارش را ندارید
یکی از چیزهایی که در برنامه‌های زمستانی باید بیشتر از همیشه مراقب آن باشید، خیس شدن لباس و بدن است. شاید در ابتدای مسیر احساس کنید هوا چندان سرد نیست، اما بعد از یک ساعت پیاده‌روی و عرق کردن، وقتی برای استراحت می‌ایستید، شرایط تغییر می‌کند. لباس خیس در تماس با هوای سرد و باد، گرمای بدن را سریع‌تر از دست می‌دهد.
به همین دلیل بهتر است توقف‌های طولانی نداشته باشید. اگر قرار است برای خوردن چیزی یا استراحت بایستید، ابتدا یک لایه گرم روی لباس خود بپوشید. در هوای سرد، منتظر نمانید تا احساس لرز کنید و بعد به فکر پوشیدن لباس گرم بیفتید.
نوشیدن آب هم در زمستان به‌اندازه تابستان اهمیت دارد. چون در هوای سرد کمتر تشنه می‌شویم، ممکن است ساعت‌ها آب نخوریم؛ درحالی‌که بدن همچنان از طریق تنفس و تعریق آب از دست می‌دهد. برای یک برنامه چندساعته، حدود یک تا یک‌ونیم لیتر آب برای شروع در نظر بگیرید و با توجه به مدت برنامه، شدت فعالیت و شرایط هوا آن را افزایش دهید. بهتر است آب را در فلاسک یا بطری عایق نگه دارید تا یخ نزند.
برای خوراکی هم سراغ چیزهایی بروید که خوردنشان در هوای سرد راحت است؛ خرما، کشمش، مغزها، شکلات و یک ساندویچ ساده انتخاب‌های مناسبی هستند. لازم نیست برای هر توقف یک وعده غذایی مفصل بخورید. مصرف مقدار کمی خوراکی در طول مسیر بهتر از این است که چند ساعت فعالیت کنید و بعد به دلیل گرسنگی و افت انرژی مجبور به توقف طولانی شوید.
اما مهم‌تر از همه، باید نشانه‌های سرمازدگی را بشناسید. لرزش شدید، خستگی غیرعادی، کاهش تمرکز، اختلال در هماهنگی حرکات و گیجی می‌توانند از نشانه‌های کاهش خطرناک دمای بدن باشند. اگر یکی از همراهان چنین علائمی دارد، نباید به او بگویید کمی دیگر حرکت کند تا گرم شود. برنامه را متوقف کنید، او را از باد دور کنید، لباس خیسش را با لباس خشک جایگزین کنید و بدنش را با پوشش خشک و عایق گرم نگه دارید. اگر گیجی یا اختلال هوشیاری وجود دارد، باید فوراً درخواست کمک پزشکی کنید.
سرمازدگی موضعی هم موضوع دیگری است که نباید نادیده گرفته شود. اگر انگشتان دست یا پا بی‌حس شدند یا پوست آن‌ها سفید، خاکستری و مومی‌شکل شد، احتمال آسیب ناشی از سرما وجود دارد. محل آسیب‌دیده را ماساژ ندهید و با آتش یا بخاری مستقیماً گرم نکنید.
۵. از کجا بفهمیم باید برگردیم؟ مهم‌ترین اصل کوهنوردی زمستانی
در کوه برفی، گاهی مهم‌ترین تصمیم این است که از ادامه مسیر صرف‌نظر کنید. ممکن است تا نزدیکی قله آمده باشید، هوا هم در ابتدای برنامه خوب بوده باشد، اما ناگهان مه غلیظ شود یا باد شدت بگیرد. در چنین شرایطی ادامه دادن فقط به این دلیل که فاصله زیادی تا مقصد نمانده، تصمیم درستی نیست.
چند نشانه وجود دارد که باید جدی گرفته شوند. اگر هنگام قدم گذاشتن روی برف، ترک‌هایی در سطح آن ایجاد می‌شود یا صدایی شبیه فروریختن و نشست کردن برف می‌شنوید، احتمال وجود لایه ناپایدار در زیر برف مطرح است. دیدن آثار بهمن تازه در دامنه‌های اطراف یا مشاهده برف انباشته‌شده در یک سمت یال هم هشدار مهمی است. در چنین شرایطی نباید برای امتحان کردن مسیر جلو بروید. این نشانه‌ها می‌توانند از احتمال وقوع بهمن خبر بدهند.
نکته‌ای که باید به آن توجه کنید این است که بهمن فقط برای کوهنوردان حرفه‌ای خطرناک نیست. ممکن است فردی که برای یک پیاده‌روی ساده به کوه رفته، ناخواسته از زیر دامنه‌ای عبور کند که برف آن ناپایدار است. بسیاری از بهمن‌ها در شیب‌های حدود ۳۰ تا ۴۵ درجه رخ می‌دهند و گاهی برف از ارتفاع بالاتر به مسیر پایین‌دست می‌رسد. بنابراین صرفاً کم‌شیب بودن مسیری که روی آن راه می‌روید، به معنای ایمن بودن آن نیست.
برای افراد عادی، بهترین راه پیشگیری این است که در روزهای پس از بارش سنگین برف، وارد شیب‌های تند و دره‌های مستعد بهمن نشوند. اگر قصد رفتن به منطقه‌ای دارید که خطر بهمن در آن مطرح است، باید پیش از حرکت گزارش معتبر وضعیت بهمن را بررسی کنید و تجهیزات نجات بهمن شامل بیکن، پروب و بیل بهمن را همراه داشته باشید. البته داشتن این تجهیزات بدون آموزش و تمرین کافی نیست.
موضوع دیگر، زمان بازگشت است. در زمستان روزها کوتاه‌تر هستند و حرکت روی برف زمان بیشتری می‌گیرد. بهتر است از همان ابتدای برنامه ساعت مشخصی برای برگشت تعیین کنید. مثلاً اگر ساعت هفت صبح حرکت کرده‌اید، از قبل تصمیم بگیرید که در یک ساعت مشخص، حتی اگر هنوز به مقصد نرسیده باشید، برگردید. چراغ پیشانی، باتری اضافه، گوشی با نقشه آفلاین و پاوربانک هم باید در کوله شما باشند.
در نهایت، هیچ‌وقت به‌تنهایی راهی مسیر برفی ناشناخته نشوید. به همراهان خود بگویید چه مسیری را انتخاب کرده‌اید و چه ساعتی برمی‌گردید. اگر یکی از اعضای گروه خسته شده، سرما را تحمل نمی‌کند یا از ادامه مسیر مطمئن نیست، برنامه باید با شرایط او تنظیم شود. در کوهستان زمستانی، سرعت گروه را ضعیف‌ترین عضو تعیین می‌کند، نه سریع‌ترین نفر.
در کوهستان برفی، مهم‌ترین مهارت این نیست که چطور خودتان را به قله برسانید؛ این است که بدانید چه زمانی ادامه دادن اشتباه است.
