فرادید نوشت؛ عکسهای زیادی از دربار ناصرالدینشاه هست که خواجگان در آنها حضور دارند اما این عکس انگار یک جور یادگاری دستهجمعی مخصوص خواجههای دربار بوده است.
در دوران قاجار، بردگان و کنیزان و حتی «خواجگان» جزئی تقریبا جدانشدنی از زندگی اعیان و اشراف و خصوصا دربار سلطنتی بودند. این افراد که از کشورها و قومیتهای مختلف بودند، در لشکرکشیها به اسارت درمیآمدند و یا از راه تجارت و خرید و فروش تامین میشدند.
آنطور که زرگرینژاد و علیپور در مقالۀ «وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار» نوشتهاند، بیشتر خواجگان در عصر قاجار بردگان سیاهپوست بودند که از آفریقا آورده شده بودند. البته گاهی هم مجرمان و کسانی که مرتکب جرایم خاصی شده بودند را به عنوان مجازات اخته میکردند و اگر آنها زنده از این مجازات بیرون میآمدند احتمالا میتوانستند در یکی از حرمسراها زندگی و خدمت کنند.
عکسهای نسبتا زیادی از دربار ناصرالدین شاه وجود دارد که علاوه بر زنان حرمسرا، خواجگان هم در آنها حضور دارند. اما این عکسی که در اینجا ملاحظه میکنید، به لحاظ تعداد خواجگانی که در آن هستند عکس خاصی است. حاشیهنویسی این عکس به احتمال زیاد با دستخط خود ناصرالدینشاه صورت گرفته که علاوه بر اشاره به تاریخ عکس، نام سه تن از خوجگان حاضر در آن را نیز نوشته است.
آقا نوری، آقا فرج و حاجی فیروز سه خواجهای هستند که ظاهرا مقام بالاتری داشتهاند و ناصرالدینشاه نام آنها را در حاشیۀ عکس ذکر کرده. با وجود اینکه تعدادی از زنان نیز در این عکس حضور دارند، اما اشارۀ صرف شاه به اسامی خواجگان و تعداد زیاد آنها این حدس را به ذهن میآورد که شاید این نوعی عکس یادگاری و دستهجمعی خواجهها بوده باشد که بعد از مراجعت از یک سفر گرفته باشند.