راهنماتو- با افزایش آلودگی هوا، بسیاری از خانواده‌ها برای کاهش عوارض تنفس هوای آلوده به سراغ دستگاه‌های بخور می‌روند. تصور رایجی وجود دارد که بخار آب می‌تواند ذرات آلاینده را از هوا بگیرد یا مانع ورود آن‌ها به دستگاه تنفسی شود؛ اما واقعیت علمی کمی متفاوت است.
به گزارش راهنماتو، دستگاه بخور ممکن است در شرایطی به کاهش خشکی و تحریک مجاری تنفسی کمک کند، اما وسیله‌ای برای تصفیه هوا نیست و نمی‌تواند ذرات معلق خطرناکی مانند PM2.5 را از محیط حذف کند. استفاده نادرست از آن نیز حتی می‌تواند مشکلات تازه‌ای به وجود بیاورد.
دستگاه بخور آلودگی هوا را از بین می‌برد؟
پاسخ کوتاه این است: خیر. دستگاه بخور با افزایش رطوبت محیط کار می‌کند، نه با فیلتر کردن هوا. این دستگاه‌ها ذرات معلق، گازهای آلاینده و ترکیبات شیمیایی موجود در هوا را به شکل مؤثر جذب یا حذف نمی‌کنند. بنابراین روشن کردن دستگاه بخور در روزهایی که شاخص آلودگی هوا بالاست، به معنای پاک‌تر شدن هوای خانه نیست.
ذرات معلق کوچک، به‌ویژه ذرات PM2.5، از مهم‌ترین آلاینده‌های هوا به شمار می‌روند. این ذرات به دلیل اندازه بسیار کوچک می‌توانند به بخش‌های عمقی ریه نفوذ کنند و با مشکلات تنفسی و قلبی‌عروقی ارتباط داشته باشند. دستگاه بخور معمولی سازوکاری برای به دام انداختن این ذرات ندارد.
سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا نیز در راهنمای خود درباره دود و آلودگی ناشی از آتش‌سوزی‌ها تأکید می‌کند که دستگاه‌های بخور تصفیه‌کننده هوا نیستند و در کاهش قابل‌توجه غلظت ذرات ریز معلق یا حذف گازهایی مانند مونوکسیدکربن نقش مؤثری ندارند. به همین دلیل، نباید از دستگاه بخور به‌عنوان جایگزین دستگاه تصفیه هوا استفاده کرد.
پس چرا استفاده از بخور در روزهای آلوده می‌تواند مفید باشد؟
اگرچه دستگاه بخور آلاینده‌ها را حذف نمی‌کند، اما در شرایطی می‌تواند به کاهش برخی ناراحتی‌های ناشی از خشکی هوا کمک کند. در روزهای سرد سال، روشن بودن وسایل گرمایشی ممکن است رطوبت داخل خانه را کاهش دهد. هوای بیش از حد خشک می‌تواند باعث خشکی بینی، گلو، لب‌ها و احساس تحریک در مجاری تنفسی شود.
افزایش متعادل رطوبت محیط ممکن است به مرطوب ماندن مخاط بینی و مجاری تنفسی کمک کند و احساس خشکی یا سوزش را کاهش دهد. این موضوع به‌خصوص برای افرادی که در هوای خشک دچار خشکی بینی و گلو می‌شوند اهمیت دارد.
با این حال، باید میان کاهش احساس خشکی و محافظت در برابر آلودگی تفاوت قائل شد. مرطوب شدن مجاری تنفسی به معنای جلوگیری از ورود ذرات آلاینده به ریه نیست و شواهد علمی کافی نیز وجود ندارد که نشان دهد روشن کردن دستگاه بخور در روزهای آلوده، از آسیب‌های ناشی از تنفس ذرات معلق جلوگیری می‌کند.
بنابراین اگر هوای خانه خشک است، استفاده کنترل‌شده از دستگاه بخور می‌تواند برای راحتی بیشتر مفید باشد؛ اما اگر هدف کاهش مواجهه با آلودگی هواست، باید سراغ راهکارهای دیگری رفت.
رطوبت زیاد خانه چه خطراتی دارد؟
یکی از اشتباهات رایج هنگام استفاده از دستگاه بخور، روشن گذاشتن طولانی‌مدت آن بدون اندازه‌گیری رطوبت محیط است. تصور اینکه هرچه بخار بیشتری در هوا پخش شود، شرایط تنفس بهتر خواهد شد، درست نیست.
افزایش بیش از اندازه رطوبت می‌تواند زمینه رشد کپک‌ها و قارچ‌ها را فراهم کند. همچنین کنه‌های گردوغبار خانگی در محیط‌های مرطوب شرایط مناسب‌تری برای رشد دارند و می‌توانند علائم آلرژی و آسم را تشدید کنند. در چنین شرایطی، دستگاهی که قرار بوده به بهبود شرایط خانه کمک کند، ممکن است به عاملی برای افزایش محرک‌های تنفسی تبدیل شود.
سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا توصیه می‌کند رطوبت نسبی داخل خانه در محدوده ۳۰ تا ۵۰ درصد نگه داشته شود. بهتر است رطوبت برای مدت طولانی از ۶۰ درصد بالاتر نرود. استفاده از یک رطوبت‌سنج ساده می‌تواند به کنترل شرایط کمک کند.
اگر روی شیشه پنجره‌ها بخار و قطرات آب جمع می‌شود، دیوارها نم می‌کشند یا اطراف دستگاه بخور خیس می‌شود، احتمالاً رطوبت محیط بیش از اندازه افزایش یافته است. در این شرایط باید میزان بخار خروجی را کاهش داد یا دستگاه را برای مدتی خاموش کرد.
چگونه در روزهای آلودگی هوا از دستگاه بخور استفاده کنیم؟
اگر رطوبت خانه پایین است و استفاده از دستگاه بخور ضرورت دارد، رعایت چند نکته می‌تواند احتمال بروز مشکلات را کاهش دهد:
۱. ابتدا رطوبت خانه را اندازه بگیرید. پیش از روشن کردن دستگاه، با استفاده از رطوبت‌سنج وضعیت محیط را بررسی کنید. اگر رطوبت در محدوده مناسب قرار دارد، نیازی به افزایش آن نیست.
۲. مخزن دستگاه را مرتب تمیز کنید. آب باقی‌مانده در مخزن می‌تواند محل رشد و تجمع میکروارگانیسم‌ها باشد. بهتر است آب دستگاه به‌طور روزانه تخلیه شود، مخزن خشک و تمیز شود و سپس با آب تازه پر شود. دستورالعمل شرکت سازنده نیز باید رعایت شود.
۳. از آب مناسب استفاده کنید. در دستگاه‌های اولتراسونیک و بخور سرد، استفاده از آب مقطر یا کم‌املاح می‌تواند احتمال پخش مواد معدنی موجود در آب در محیط را کاهش دهد. این مواد گاهی به شکل گرد سفیدرنگ روی وسایل خانه می‌نشینند.
۴. دستگاه را نزدیک دیوار و وسایل قرار ندهید. بخار خروجی نباید مستقیماً به دیوار، پرده، فرش یا مبلمان برخورد کند. خیس ماندن این سطوح می‌تواند زمینه ایجاد کپک و بوی نامطبوع را فراهم کند.
۵. از افزودن مواد معطر خودداری کنید. اضافه کردن اسانس‌ها، عطرها یا مواد دیگر به مخزن دستگاه، مگر در مواردی که سازنده صراحتاً اجازه داده باشد، توصیه نمی‌شود. این مواد ممکن است مجاری تنفسی برخی افراد را تحریک کنند.
برای مقابله با آلودگی هوا چه دستگاهی مؤثرتر است؟
اگر هدف اصلی کاهش ذرات آلاینده در فضای خانه است، دستگاه تصفیه هوای مجهز به فیلتر مناسب، انتخاب مؤثرتری از دستگاه بخور خواهد بود. فیلترهای HEPA برای به دام انداختن ذرات معلق طراحی شده‌اند و می‌توانند به کاهش غلظت ذراتی مانند گردوغبار، گرده گیاهان و بخشی از ذرات ریز موجود در هوا کمک کنند. البته عملکرد دستگاه به کیفیت فیلتر، تناسب ظرفیت آن با متراژ اتاق و نحوه استفاده بستگی دارد.
در روزهایی که آلودگی بیرون شدید است، بهتر است پنجره‌ها و درهای ورودی تا حد امکان بسته بمانند و در صورت استفاده از سیستم تهویه، از فیلتر مناسب و حالت گردش هوای داخلی استفاده شود. همچنین باید از فعالیت‌هایی که آلودگی داخل خانه را افزایش می‌دهند، مانند استعمال دخانیات، روشن کردن شمع و سوزاندن مواد معطر، پرهیز کرد.
نکته مهم این است که دستگاه تصفیه هوا و دستگاه بخور دو کارکرد متفاوت دارند. اولی برای کاهش آلاینده‌های موجود در هوا طراحی شده و دومی رطوبت محیط را افزایش می‌دهد. در بعضی خانه‌ها ممکن است استفاده از هر دو دستگاه ضرورت داشته باشد، اما هیچ‌کدام جایگزین دیگری نیست.
