راهنماتو- محققان در دانشگاه اوتووش لوراند در مجارستان درباره احتمال تغییر ادراک از زمان با گذر سن تحقیق کردهاند و اینکه اگر چنین است، چطور و چرا ما با گذرِ زمان ادراک متفاوتی از زمان پیدا میکنیم.
به گزارش راهنماتو، زمان میتواند ما را فریب دهد. بسیاری از ما تجربه این توهم را داشتهایم که آن تابستانها که در دوران کودکی سپری میکردیم روزهای بسیار طولانی داشتند و آن سه ماه خیلی دیرتر از سهماهِ مشابهی که هماکنون به عنوان بزرگسال سپری میکنیم، میگذشت.
محققان برای فهم این تفاوتِ ادراکی یک آزمایش طراحی کردند و طی آن نقشِ عواملی که فکر میکردند میتواند روی حسِ طولانیتر بهنظر رسیدن یک دوره زمانی اثر بگذارد را بررسی کردند. آنها به بررسیِ چگونگیِ اثرگذاریِ پر-رویداد یا پر-ماجرا بودن بر تخمین ما از طولِ مدت زمان پرداختند و آن را در نقاطِ عطفِ مختلف زندگی بررسی کردند تا نقشِ رشدِ شناختی را روی این مسئله بررسی کرده باشند.
آنها سه گروه سنی شامل 4 تا 5سال، 9 تا 10سال و 18سال به بالا را انتخاب کردند و از آنها خواستند تا دو ویدیوی 1دقیقهای را تماشا کنند. این دو ویدیو از یک سریال انیمیشنی محبوب استخراج شده بودند و در تمام فاکتورهای دیداری و صوتی ویژگیهای یکسانی داشتند؛ بهجزاینکه یکی ماجراها و رویدادهای بیشتری داشت.
یکی از ویدیوها حاویِ رویدادهای پرشماری بود که خیلی سریع و پشتسرهم رخ میدادند (پلیسی حیوانات را نجات میداد و یک دزد را دستگیر میکرد) و ویدیوی دیگر یکنواخت بود و سکانسهای تکراری داشت (6مجرمِ زندانی درحالِ فرار با یک قایقِ پارویی بودند.
بعد از تماشای هر دو ویدیو محققان فقط دو سؤال از مشارکتکنندگان پرسیدند: «کدام طولانیتر بود؟» و «آیا میتوانید طولِ مدت را با فاصله دستهایتان به صورتِ افقی و عمودی نشان دهید؟ این روش نشان دادن طولِ زمان برای گروه سنی 4تا5سال مناسب و آسان بود.
نتایج نشان داد که دو-سوم از مشارکتکنندگان در گروه سنی 4 تا 5سال، ویدیوی پرحادثه و پرماجرا را طولانیتر درک کرده بودند؛ درحالیکه سه-چهارم از مشارکتکنندگان بزرگسال چنین حسی را نسبت به ویدیوی یکنواخت داشتند. گروه میانی که مشارکتکنندگانِ 9 تا 10سال بودند نیز تقریباً شبیه به بزرگسالان حس کرده بودند اما سوگیری در میان آنها به اندازه گروه بزرگسال گزارش نشد.
آنچه محققان پژوهش اخیر کشف کردند این بود که نسبتِ ادراک از طولِ مدتِ زمان بینِ جوانترین گروه و دو گروهِ بزرگسال تغییر میکند و نقطه عطف این تغییر سن 7سالگی است. چطور میتوان این سوگیریِ معکوس را توضیح داد؟
مفهومِ چابکیابی یا میانبُریابی
نویسندگان از مفهومِ چابکیابی (هیوریستیک) که اندیشمندانِ علوم شناختی آن را پیشنهاد دادهاند، برای توضیح این اتفاق استفاده کردند. چابکیابی، میانبرها یا پروکسیهای ذهنیای هستند که افراد را کمک میکنند با سرعت تصمیمگیری کنند. ما برای تصمیمگیریهای سریع به چابکیابی نیاز داریم. چگونه؟
ازآنجایی که مغز، علیرغم مجهز بودن به امکان اندازهگیری فواصل و گامِ صدا، فاقدِ ساعت مرکزی قابلاعتماد یا نقشهبرداریِ حسی از طولِ مدتِ زمان است، ما باید از یک جایگزین یا پروکسی برای این کار استفاده کنیم.
چرا کودکان 4تا5ساله پرماجرایی را طولانیتر حس میکنند؟
پروکسیِ «طولمدت» چیزی ملموس ودرعینِحال مرتبط با محتوای زمان است، چیزی مثلِ این پرسش که «درباره کدامشان میتوانم بیشتر صحبت کنم؟». ذهن یک کودک 5ساله اینطور فکر میکند: «اگر ویدیوی اول پر بود از فعالیتهای مختلف میتوانستم کلی درباره آن صحبت کنم.» این درحالیست که ویدیوی دوم فقط در یک فعل خلاصه میشد: «پارو زدن.» ویدیوی پرماجرا سهاپیزود بود که نمونهای عالی برای داستانگویی محسوب میشد.
درعوض، ویدیوی یکنواخت، هیچ اپیزود و خطِ داستانیای نداشت. اگر از منظر چابکیابی توضیح دهیم، تفاوت را میتوانیم با چابکیابیهای معرف توضیح دهیم. ویدیوی پرماجرا نمونههای داستانیِ معرف بیشتری در مقایسه با داستان یکنواخت داشت. کودکانِ 4 تا 5سال که به چابکیابیهای معرف وابسته هستند، ویدیوی پرماجرا را طولانیتر درک میکند.
از سن 7سالگی به بعد چه اتفاقی رخ میدهد که یکنواخت بودن طولانیتر میشود؟
محققان استدلال میکنند که پاسخ آن است که ما به طبقه دیگری از چابکیابیها تغییر مسیر میدهیم که به آنها چابکیابیهای نمونهگزینی گفته میشود. کودکان در حدود سن 6 تا 10سالگی با مفهومِ «زمانِ مطلق» آشنا میشوند. ما برای قرار ملاقاتها، برنامهریزیِ وظایف و پیگیریِ برنامهریزیهایمان به مفهومِ زمان مطلق و ساعتِ جهانی متکی هستیم.
ما از 7سالگی به بعد به زمان به مثابه یک موجودیتِ فیزیکی که مستقل از خودِ ما و رویدادهاست فکر میکنیم. ما آگاه میشویم که تجربه ما از زمان ممکن است بسیار فردی و ذهنی باشد و برای آنکه این ذهنیت را به حداقل کاهش دهیم، مدام مراقبِ زمانمان هستیم، برای همین دنبالش میکنیم.
برای همین مدام نمونهگزینی میکنیم. مثلاً مدام ساعت را نگاه میکنیم، مدام از پنجره بیرون را نگاه میکنیم یا مدام به جریان ترافیک چشم میدوزیم. ما فکر میکنیم که هر چه بیشتر زمان را چک کنیم، تخمینهایمان قابلاعتمادتر میشود. اما مغزمان همیشه برای دنبال کردنِ زمان حاضر و آماده نیست. ما وقتی توجهمان را مشغول وظیفهای میکنیم، دست از نمونهگزینی میکشیم. درعوض، وقتی منتظرِ کسی هستیم، زمان طولانی میشود، چون مغز کاملاً حاضر است و مشغولِ شمردنِ ثانیهبهثانیه گذرِ زمان است که درنهایت کش آمدنِ زمان باعثِ ازدسترفتنِ صبوری و افزایش کلافگی میشود.
حالا برگردیم به آزمایش و آن را با مفهومِ چابکیابی توضیح دهیم. وقتی ویدیویِ پرماجرا را نگاه میکنیم، مغزمان، به دلیلِ توالیِ سریعِ چندین رفتار و فعلِ مختلف که به تدریج نمایش داده میشوند، در داستان غرق میشود. پس نمیتواند به چیزهای دیگری مثلِ زندگی، کار یا فهرست کارهای نکردهاش فکر کند. درواقع مغز با واقعیتِ جایگزینی که طرح فیلم است، ربوده میشود.
درعوض، افراد در حینِ تماشای فیلمِ یکنواخت، مدام ساعت را چک میکنند یا به کارهای دیگری که باید انجام دهند، میاندیشند. همه این حواسپرتیها ما را قادر میسازد تا جریانِ زمانِ مطلق را نمونهگزینی کنیم. بنابراین دو شیوه چابکگزینیِ متفاوت در دو سن متفات، توضیح میدهد که چرا از سن 7سالگی به بعد ادراکمان از زمان تغییر میکند و این سوگیری تا تمامِ عمر با ما باقی میماند.