راهنماتو- ماری کوری، فیزیک و شیمیدانِ خلاقی بود که همواره در مقابلِ انتظارات جامعه در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم مقاومت میکرد ـ حتی در این مسیر چند قانون را نیز نقض کرد. او در هفتم نوامبر سال 1867 در ورشو، زمانیکه این شهر تحتِ کنترل روسها بود، متولد شد و قویاً به هویتِ لهستانیاش افتخار میکرد.
به گزارش راهنماتو، علیرغم اینکه همه این کارها غیرقانونی بود و میتوانست او را راهیِ سیبری کند، اما او به لهستانی صحبت میکرد، به لهستانی کتاب میخواهد و به لهستانی تدریس میکرد. درآن زمان، مقاماتِ روسی حضور زنان در دانشگاهها را ممنوع اعلام کرده بودند اما این تصمیم ماری کوری را متوقف نکرد.
بعد از آنکه در پاریس دکترایش را گرفت، به نخستین فرد در جهان تبدیل شد که توانست دو جایزه نوبل، یکی در سال 1903 به خاطر فعالیتهایش در حوزه فیزیک و یکی در سال 1911 به خاطر موفقیتهایش در حوزه شیمی، را دریافت کند.
کیتی اسپالدینگ، ریاضیدان و نویسنده، میگوید: «در دورهای که لهستانی، زن و تحصیلکرده بودن بهخودیخود نافرمانی محسوب میشد، ماری نامش را در هر سه ساحت، غرورآفرین و خاص، معروف کرد.»
کتاب جدید اسپالدینگ با عنوان «ارواحِ ادیسون: داستانهای عجیب ناگفته از نوابغِ بزرگ تاریخ»، بخشی مغفولماده از زندگی کوری را کاوش کرده است. اسپالدینگ در کنار سایر نوابغ بزرگ تاریخ، به زندگیِ کوری پرداخته و از حضور او در یک دانشگاه مخفی گرفته تا استفاده از یک تکه رادیومِ درخشان به عنوان چراغ خواب (که او را در معرض تشعشات قرار داد و با مرگ او در سن 66سالگی مرتبط بود) و برخورداری از ویژگیهای یک زنِ تحملناپذیر، به زندگی او پرداخته است. درواقع اسپالدینگ قصد دارد تصویری انسانیتر از یک نابغه را ترسیم کند.
با راهنماتو همراه باشید تا به بخشهای مغفولمانده از فعالیتهای سیاسی کوری، دانشگاه پرنده مخفیای که در آن شرکت کرد و قدرتِ زنانِ تحملناپذیر بپردازیم.
ماری کوری، که آن موقع ماری اسکلودوفسکا بود، در این خانه در ورشو متولد شد.
سالهای آغازین زندگی کوری چگونه بود؟
در آن زمان لهستان به عنوان کشور به رسمیت شناخته نشده بود. بنابراین ماری در یک استان روس متولد شد. لهستان مدرن، بینِ روسیه، آلمان و امپراتوریِ اتریش-مجارستان تقسیم شده بود. و روسها هر کاری که میتوانستند برای از بین بردنِ فرهنگ لهستان انجام میدادند. آنها نام لهستان را از عنوان استان برداشتند. کودکان از صحبت به زبان لهستانی منع شدند. به آنها درباره تاریخ و ادبیات لهستان چیزی آموزش داده نمیشد. ماری به خاطر میآورد که معلمهایش جاسوسی او و دوستانش را میکردند: «اگر آنها میشنیدند که ما لهستانی صحبت میکنیم، تنبیه میشدیم.»
والدین ماری، قبل از تولد او، معلمهای موفقی بودند. اما چون طرفدارِ لهستان بودند، فرصتهای شغلی زیادی از آنها سلب میشد. بنابراین زمانیکه ماری در حالِ بزرگ شدن بود، آنها به شدت فقیر بودند و مجبور بودند که اتاقهای خانهشان را اجاره بدهند.
«دانشگاه پرنده» چه بود و ماری چگونه در آن حضور پیدا کرد؟
تحتِ حکومتِ روسها، زنان فقط مجاز به اتمام دوره ابتدایی بودند. برادر ماری اجازه داشت به دانشگاه برود اما ماری مجاز نبود که همین امر سبب شد او در دانشگاه پرنده حضور پیدا کند. دانشگاه پرنده، دانشگاهی مخفی و زیرزمینی بود که جای ثابت و مشخصی نداشت و مدام از جایی به جای دیگر تغییر مکان میداد تا مقامات روس نتوانند آن را پیدا کنند. این دانشگاه توسطِ افرادی با تمایلاتِ طرفدارِ لهستان در ورشو تأسیس شده بود. باید به شما اطلاع میدادند که کلاسها کجا برگزار میشود. در این دانشگاه موضوعات ممنوعه مانند ادبیات و تاریخ لهستانی و کاتولیسم آموزش داده میشد. آنها حتی یک کتابخانه مخفی هم داشتند. کوری نهتنها در آنجا آموزشی را که به صورتِ قانونی نمیتوانست دریافت کند، دریافت کرد؛ بلکه به دیگر زنان نیز درس میداد.
تصور کنید آنقدر شیفته درسخواندن باشید که حتی به شکلی غیرقانونی به دانشگاه بروید. این جالبترین چیزی است که شنیدهام زیرا خودم هم شیفته درسخواندم، آنقدر که حاضرم غیرقانونی به دانشگاه بروم.
ماری کوری (چپ) به همراه خواهر بزرگترش برونیا. آن ها کل عمرشان را با هم سپری کردند و با همدیگر موسسه رادیوم ورشو را تأسیس کردند که بعدها به موسسه ملی آنکولوژی تبدیل شد.
ماری چطور از پاریس سر در آورد؟
ماری و خواهرش برونیا، این برنامه را ریخته بودند که به محضِ اینکه به قدر کافی بزرگ شدند، برای درس خواندن به پاریس بروند؛ جاییکه زنان هم اجازه درس خواندن داشتند. ابتدا برونیا به دانشگاه میرفت و ماری در خانه میماند تا برای حمایت از برونیا پول جمع کند و بعد ازآنکه برونیا درسش تمام شد، جایشان را عوض میکردند و ماری به دانشگاه میرفت.
زندگی در پاریس برای ماری چگونه بود؟
ماری مجبور بود که چندسالی از دانشگاه را دوباره بخواند. کمی سخت است از راه برسید و بگویید: «سلام میشود به من مدرک بدهید؟ دانشگاهِ من از لحاظِ فنی وجود ندارد.» او درواقع همزمان در دو رشته فیزیک و ریاضی مدرک گرفت. درواقع او «بیشازحدِ انتظار موفق بود.» او دوباره به شدت فقیر بود. او خیلی وقتها گرسنگی میکشید. وسایل گرمایشی نداشت و برای گرم کردنِ خودش لایهلایه لباسها را روی هم میپوشید. او تمام آزمایشهایش را در یک سوله قدیمی که نشتی داشت و در پشتِ ساختمان دانشگاه واقع شده بود، انجام میداد. اما بههرحال پاریس را دوست داشت.
ماری چطور با همسرش، پیر کوری، آشنا شد؟
پیر کوری در دانشگاه معلم بود و ماری نیز به وضوح شیفته کار کردن در آن آزمایشگاه پشتِ دانشگاه بود. یکی از دوستانشان آنها را به هم معرفی کرد و گفت: «او [ماری] به آزمایشگاه نیاز دارد و تو آزمایشگاه داری. چطور است که شما با هم تیم تشکیل بدهید؟» آنها وقتی با هم در آزمایشگاه مشغول کار شدند، به عنوان دو شیفته درس و تحصیل، عاشق هم شدند.
ماری کوری و همسرش در سال 1896
روابط آنها چگونه بود؟
ماری، به عنوان زنی مشغول در حوزه علم چرندیاتِ زیادی میشنید و در تمام این مدت پیر همیشه هوای او را داشت. او تقریباً اولینبار از دریافت نخستین جایزه نوبل رد شد زیرا همه گمان میکردند: «خب، او یک زن است و احتمالاً در جوار این کشف قرار داشته است.» اما پیر این شایعات را شنید و در پاسخ گفت: «نه، باید جایزه نوبل را به او بدهید. اوست که چنین کشفی کرده است!»
ماری و پیر چه کارهای تعجبآوری را به اسمِ علم انجام دادند؟
ماری یک توده بزرگ از جنس رادیوم را به عنوان چراغخواب استفاده میکرد. او همیشه میگفت: «این رادیوم آنقدر نور زیبا و قشنگی دارد که من هر شب آن را با خودم به کنار تختم میبرم.» پیر یک ویال رادیواکتیور را به روی بازویش قرار داد و هر دو نظارهگرِ سوختنِ پوستِ او بودند. آنها مدام با موادِ رادیواکتیو اینطرف و آنطرف میرفتند. پیر عادت داشت با یک توده در جیبش قدم بزند تا مبادا اتفاقی سر راه کسی قرار بگیرد که به این چیزها علاقه داشته باشد و بخواهد چیزهای بیشتری بداند. ماری کل روز را در حالِ همزدنِ ظروفِ پر از اورانیومِ درحالِ جوشش بود.
استدلال خوبی است که بگوییم آنها از مضرات این مواد بیخبر بودند. اما این را هم میتوان به عنوان استدلال مطرح کرد که اگر شما کاشفِ چیزی هستید که گرم و درخشان است و به معنای واقعی کلمه پوستتان را میسوزاند، نباید بیشتر از 10ساعت آن را روی پوستتان نگه دارید. نمیتوانم تصور کنم که دو نفر آدمی تا حد این باهوش، نمیتوانستند این چیزها را ببینند و فکر کنند که جای نگرانی نیست.
وقتگذرانی با ماری کوری چگونه بود؟
فکر میکنم دوستی با ماری کوری جذاب بوده باشد. فکر میکنم یا باید دوستش بودید یا از او متنفر بودید. فکر میکنم که او از آن آدمهایی بود که وقتی همصحبتش میشدید، به خودتان میگفتید: «اوه، خدای من! همچیز یک مانیفست است!» زیرا، به عنوان زنی که در حوزه علم فعالیت میکرد، مجبور بود که چنین باشد. به نظر میرسید که او مطلقاً آدمِ خونسردی نبوده است. او به کارش اعتیاد داشت. در لباسِ آزمایشگاه ازدواج کرد و مطمئنم که خیلی سریع دوباره به محل کارش برگشته است. هروقت کسی میگفت که «او، پیر هفته پیش یک کشف بزرگ دیگر انجام داد»، ماری میگفت: «کشفِ من بود، او هیچ ربطی به آن ندارد.»
اگر شما در آن زمان یک مرد بودید، حتماً تصور میکردید ماری از آن زنهایی است که تحمل کردنشان سخت است. من مشکلی با این قضیه ندارم. اتفاقاً فکر میکنم باید تعداد این زنهایی که تحملکردنشان سخت است، بیشتر شود. من خودم یکی از همانها هستم!