راهنماتو- براساس رکوردهای جهانی گینس، مسنترین فرد تأییدشدهای که تاکنون روی زمین زندگی کرده، زنی فرانسوی به نام ژان لویی کالمان بود، که از سال 1875 تا 1997 و تا سن 122سالگی، تقریباً سه قرن را به چشم دید.
به گزارش راهنماتو، اکثر ما آنقدرها خوششانس نخواهیم بود اما امید به زندگی به لطف رعایت بهداشت، شیوههای درمانی و سایر عوامل در طی چنددهه اخیر تاحد زیادی افزایش یافته است. اما امید به زندگی مردمان باستانی چقدر بود؟
پاسخ به این پرسش به دلیل نبود تاریخچه ثبتشده از تعداد جمعیت و زمان مرگ آنها تقریباً ناممکن است و هرچه به عقبتر برگردیم ناممکنتر نیز میشود.
مردمان باستان و زمان حال
بعید است که اگر عوامل مداخلهگری مانند خشونت، بیماری یا فجایع طبیعی نبودند، طول عمر انسانها از دیروز تا امروز تغییری قابلاندازهگیری را نشان میداد. درحقیقت، درحالیکه پیشرفتهای پزشکی از بسیاری لحاظ مراقبتهای بهداشتی را ارتقا داده است، این فرض که طول عمر انسان از گذشته تا امروز به طرز چشمگیری افزایش یافته قدری گمراهکننده است.
دلیل افزایش طول عمر این نیست که ما داریم نسبت به اجدادمان طولانیتر زندگی میکنیم، بلکه دلیلش آن است که تعداد بیشتری از ما این شانس را پیدا کردهاند که طولانیتر از قدیمیترها زندگی کنند.
بهرحال، اثبات این نکته دشوار است زیرا خشونت، بیماری و فجایع طبیعی و بسیاری مشکلات مرگبار دیگر در مدت زمانی که افراد روی کره زمین زندگی میکنند رخ میدهند و جزو لاینفک زندگی روی زمین هستند.
ماریوس کریازیس، متخصص کهنسالی زیستپزشکی در مرکز مطالعات کهنسالی قبرس، میگوید: «انسانهای اولیه معمولاً زندگی میکردند، بچهدار میشدند و بعد خیلی زود از بیماری یا شکار میمردند.»
والتر شیدل، تاریخنگار در دانشگاه استنفورد، میگوید: «هرچند گزارشهایی از وجود آدمهایی که در گذشته تا 150سالگی زیستهاند وجود دارد، بیشترشان اغراقآمیز هستند.»
کریازیس میگوید: «طبیعت بدن انسان را به نحوی ساخته که بچهدار شود، چندسالی بعد از آن زنده بماند تا بزرگشدن فرزندانش را ببیند و شاید بتواند به سنی برسد که نوههایش را هم ببیند.»
بهرحال به دلیل رعایتهای بهداشتی، پیشرفت پزشکی و تغذیه بهتر تعداد بیشتری از آدمها امروز میتوانند تا سنی که بتوانند نوههایشان را ببینند زندگی کنند. کریازیس میگوید، اما بیماریهای مزمن تحلیلبرنده دستگاه عصبی یا سایر موراد مشابه را دشوار میتوان متوقف کرد.
«بعد از حدی از رشد، طبیعت دیگر به بدن ما اجازه ترمیم پیوسته خودش را نمیدهد.»
روندی که میانگین امید به زندگی انسان در تاریخ طی کرده است
شیدل توجه ما را به تفاوت امید به زندگی و طول عمر جلب میکند. او میگوید: «طول عمر ـ برخلاف امید به زندگی که یک برساخت آماری است ـ تاجاییکه من میدانم تغییری نکرده است.»
امید به زندگی یک میانگین است. اگر برفرض شما دو فرزند داشته باشید که یکی در نخستین سال تولد بمیرد، اما دیگری تا 70سالگی زنده بماند، میانگین امید به زندگی آنها 35سال میشود.
تحقیق درباره میانگین امید به زندگی انسانهای باستانی دشوار است چون به قدر کافی بقایای آنها را پیدا نکردهایم که بتوانیم نتیجهگیریهای قطعی کنیم. اما برخی تحقیقات نشان میدهند که طول عمر بین نئاندرتالها و انسانهای اولیهای که در بخشهای غربی اوراسیا پیدا شدهاند، تفاوت زیادی با هم نداشته است.
اما مطالعهای که روی 174قطعه اسکلت انسان ماقبلتاریخی انجام شده است نشان میدهد که اغلب آنها زیر 65سال داشتند اما 16مورد از آنها نیز بین 65 تا 74سال سن داشتند و 9عدد حداقل به سن 75سالگی رسیده بودند.
تحقیقات دیگر نشان میدهند که طول عمر هومو ساپینها احتمالاً از دوران پارینهسنگی میانی تا اواخر دوره پارینهسنگی فوقانی تغییر کرده، زیرا نسبت بقایای پیرها به جوانها [در اکتشافات باستانی] بیشتر شده است. همین تحقیقات نشان میدهند که طول عمر انسان از آغاز دوره پارینهسنگی فوقانی، در حدود 30000سال قبل، شروع به بالاتر رفتن از 30سالگی کرده است.
تغییر بزرگ بعدی تقریباً مصادف با زمانی است که انسانها از 10هزار سال پیش یا بیشتر به سمت مراکز شهری مانند چاتال هویوک در ترکیه جابهجا شدند و سبک زندگی ثابت یا یکجا نشینی را اتخاذ کردند. سبک زندگی عشایریتر نسبتاً از سبک زندگی شهری در آن دوران سالمتر بود و علتش آن بود که در شهرها سیستم فاضلاب شهری و بهداشت وجود نداشت.
زندگی در مجاورت یکدیگر و دام در شهرهای متراکم باعث میشد که بیماری بین انسانها و از حیوانات اهلی به انسانها به سرعت انتقال یابد. برخی تحقیقات نشان میدهند که با شلوغتر شدن چاتال هویوک مردم روزبهروز بیمارتر میشدند و این امر احتمالاً منجر به کاهش امید به زندگی انسانها شد.
کریازیس میگوید: «مردم ظرفیت زندگی طولانیتر را داشتند اما بسیاری به دلیل بیماری و تغذیه زودتر از دنیا میرفتند.»
در زمان رومیها آمار امید به زندگی در برخی موارد بهتر شده بود. شیدل آمار نفوس و جمعیت مصر را در 2000سال قبل که این کشور یکی از استانهای امپراتوری روم محسوب میشد، بررسی کرده است. این آمار نشان میدهند که رویهمرفته، امید به زندگی در مصر تا دهه 20سالگی بود.
البته بسیاری از مردم بیشتر از این مقدار عمر میکردند اما به دلیل مرگومیر بالای نوزادان در بدو تولد میانگین امید به زندگی کاهش پیدا میکرد. شیدل میگوید، کسانی که میتوانستند تا 5سالگی دوام بیاورند معمولاً تا دهه چهلسالگی پیش میرفتند. به گزارش بیبیسی ورلد، یونانیها و رومیها وقتی فردی بالای 50 یا 60سال میدیدند، مبهوت میشدند. تحلیل زندگی امپراتورهای رومی که درباره آنها اطلاعات زیادی در دسترس است، آمار مشابهی را نشان میدهد.
شیدل میگوید: «کسانیکه به قتل نمیرسیدند، که در اقلیت بودند، کموبیش طول عمر مشابهی داشتند.»
اما آیا معنایش این بود که مثلاً کسی که در دهه 30سالگی بود فردی پیر محسوب میشد؟ بعید بهنظر میرسد، زیرا مثلاً در شعر شاعر یونانی قرن هفتمی میخوانیم که «مردان باید زمانی ازدواج کنند که خیلی کمتر از 30سال و خیلی بالای آن نباشند.»
از کدام میانگین صحبت میکنیم؟
به گزارش بیبیسی ورلد، براساس آمارهای سازمان ملل متحد که از دهه 1960 شروع به گردآوری آمار امید به زندگی جهانی کرد، یک فرد معمولی که در سال 1960 متولد شده بود، میتوانست تا 52.5سالگی زندگی کند.
امید به زندگی نه امروز و نه در گذشته مساوی تقسیم توزیع نشده است. هنگکنگ با میانگین امید به زندگی 85.3سال بالاترین طول عمر در جهان را دارد. جمهوری آفریقای مرکزی با میانگین 54.4سالگی پایینترین طول عمر در جهان را دارد. ترکیبی از عوامل از جمله مرگ در اثر کووید19 یا بیماریهای دیگر و همینطو درگیریهای داخلی از علتهای طول عمر پایین در این منطقه است.
رویهمرفته میانگین امید به زندگی بشر در این دوران 73.2سال ـ برای زنان 75.6 سال و برای مردان 70.8 سال ـ است. این آمار، به دلیل پیشرفتهای پزشکی، در طی چنددهه گذشته رشد کرده است. دادهها نشان میدهند که در سال 1950 میانگین امید به زندگی 47سال بود.
کریازیس میگوید پیشرفت در میانگین طول عمر به تمرکز تازهای منجر شده است. درحالیکه انسانها در گذشته نگران فرزندآوری بودند تا بقای بشریت را حفظ کنند، امروز فرزندان کمتری دارند و تمرکزشان حفظ بقای شخصیشان است.
او میگوید: «برای نخستینبار در تاریخ بشر شاهد پدیدهای هستیم که در آن از حفظ بقای فرزندانمان به حفظ بقای خودمان تغییر رویه داده ایم.»