راهنماتو- مد و لباس ـ پوشاک، پاپوش و لوازم زینتی ـ در بینالنهرین، هم جنبه کاربردی داشت و هم موقعیت اجتماعی افراد را تعیین میکرد؛ بنابراین از لنگهای ساده در دوران عبید (حدود 500 تا 4100قبلازمیلاد) تا خرقههای بلند و لباسهایی با رنگهای درخشان تا زمان امپراتوری ساسانیان (224 تا 651بعدازمیلاد) لباسهای این منطقه تغییراتی را به خود دیدند.
به گزارش راهنماتو، مثل همه تمدنها، مردمان طبقات بالای جامعه و اشراف لباسهای گرانقیمتتر با کیفیت بالاتر میپوشیدند و تا دوره سلسله آغازین (2900 تا 2334قبلازمیلاد)، یا قبلتر از آن، لباس معرف جایگاه اجتماعی و اغلب، حرفه افراد بود.
پوشش زن اشرافی سومری
براساس مجسمههای بهجای مانده، زنان و مردان ماقبل تاریخ سادهترین پوششها را داشتند که از گیاهان درست میشدند اما با پیشرفت تمدن، مد و لباس هم پیشرفت کرد. استفان بارتمن، اندیشمند، میگوید:
باستانشناسان تأیید میکنند که منسوجات در زمره نخستین اختراعات بشر بودهاند. پارچههای گیاهای از دوران سنگی کهن، در حدود 25000سال قبل، احتمالاً به هم دوخته و بافته و پیچیده میشدند.
ضمناً بعد از اهلیسازی حیوانات، پشم و چرم به رایجترین مواد برای تولید پوشاک و کفش (حداقل برای مردمان طبقه بالای جامعه) تبدیل شدند. شهروندان ثروتمندتر میتوانستند مدهایی با رنگهای درخشان را تهیه کنند، اما هر چه افراد فقیرتر میشدند، لباسهای ابتدایی سفید میشدند. هرچند آنها هم لوازم زینتی و طراحیهای خودشان را داشتند.
آرایش ریش مرد آکدی
هرچند، مثل خیلی چیزهای دیگر، منطقه بینالنهرین اغلب به عنوان اولین خاستگاه تولید پوشاک نام برده میشود، مردمان سراسر جهان این مفهوم را به شکل مستقلی توسعه دادهاند. بینالنهرین ـ به خصوص سومریها ـ نخستین منطقه در جهان بود که پوشاک و لوازم زینتی را از طریق هنر توسعه داد.
هنر و معماری بینالنهرین شواهدی از این پیشرفت را از سادهترین اشکال تا پیچیدهترین فرمها نشان میدهد و ضمناً نشان میدهد که چگونه لباسهای ساخت انسان تبدیل به نمادهایی برای رتبهبندی اجتماعی شدند.
مد و لباس در ایران باستان
ایرانیان باستان در آغاز امپراتوری هخامنشیان (در حدود 550 تا 330قبلاز میلاد ) مد بینالنهرین را به اوج رساندند و بیشتر از فرهنگهای قبل از خودشان پوشش را برای بیان جایگاه اجتماعی و حرفه استفاده میکردند.
چون امپراتوران ایران باستان چندفرهنگی بودند، سبکهای متفاوتی داشتند (در سنگنوشتههای پرسپولیس و جاهای دیگر مشهود است) اما، هر طبقه اجتماعی، از درباریان گرفته تا روحانیون، نظامیان و کشاورزان و دامداران، ضرورتاً، لباسهای متحدالشکل یا یونیفرمهای مخصوص خودشان را داشتند.
روحانیون خرقههای بلند سفید، نظامیان و فرماندهان و سربازان رنگ قرمز و دهقانان و دامداران رنگ آبی میپوشیدند. پادشاه، حداقل در برخی مناطق، خرقههایی به هر سه رنگ میپوشید تا نمادی از قدرت و اختیار بر هر سه طبقه دیگر باشد.
برطبق هرودوت، ایرانیان باستان مد مادها را اتخاذ کرده بودند و سبکشان به سبک لباس مادها معروف بود که شامل پاپوش، شلوارهای گشاد، تونیک، خرقه، جواهرات و کلاههای مخروطی برای طبقه بالا و پوششی مخصوص دربار محسوب میشد؛ درعوض، طبقات پایینتر عموماً لوازم زینتی یا لباسهای لایهلایه و رنگی نداشتند.
مد طبقات بالای ایرانیان باستان تجملاتی بود و لباس مادها در دوره هخامنشیان با اتخاذ سبکها و لوازم زینتی سایر فرهنگها آماده میشد. هرودوت مینویسد:
هیچ ملتی مانند ایرانیان از لباسهای خارجی استقبال نکرده است. آنها لباس مادها را اتخاذ کرده و آن را برتر از سبک پوشش خودشان تشخیص دادهاند و در جنگها زره مصری میپوشند. به محض آنکه چیز تجملی جدیدی به گوششان میخورد، بلافاصله آن را از آن خود میکنند.
مردان ایرانی در همه اعصار از 550 قبلازمیلاد تا 651بعدازمیلاد، چکمه یا کفش، شلوار، پیراهن و تونیک کمردار، شال یا شنل و برخی از اشکال سربند داشتند. مد طبقات بالای ایرانیان باستان متکی بر لایههای متعدد لباس بود که روی هم قرار میگرفت تا کاملاً ثروت و قدرت را به نمایش بگذارد.
طبقات پایینتر معمولاً دامنهای بلندی تا روی زانو kaunake به همراه یک بلوز یا شال میپوشیدند. زنان تونیک یا پیراهن بلند میپوشیدند و برخیاوقات کمر آن را میبستند اما اغلب سعی میکردند از گردن تا مچ پایشان را دربر بگیرد.
لباس هر دو جنس از رنگهای روشن دوخته شده بود اما لباس زنانه رنگهای روشن بیشتری داشت که از الگوهای تزئینی بیشتری بهره برده بود. زنان و مردان اشرافزاده، بهخصوص در دوران امپراتوری پارتها و ساسانیان خرقههای ابریشمی را ترجیح میدادند.
مد در بینالنهرین شامل آرایش مو، ناخن دست و پا هم میشد که آسوریها آن را به اوج خود رساندند. هم زنان و هم مردان موهایشان را کوتاه و برخیاوقات رنگ میکردند و عطر میزدند یا اینکه سرشان را میتراشیدند و کلاهگیس میپوشیدند.
عطر و اودکلن از جوشاندن گیاهان معطر و ترکیب آن با روغن به دست میآمد و اغلب گران بود. لوازم آرایش هم مصرف زنانه و هم مصرف مردانه داشت و لوسینهای بدن و صورت، خط چشم و نرمکننده لبها استفاده میشد.
بارتمن مینویسد:
به دلیل وفور مواد خام و نیروی کار و انرژی تجارف تولید منسجوات در بینالنهرین به صنعتی بزرگ و منبع اصلی تولید ثروت در این ناحیه تبدیل شد. تولید پارچه در دوران باستان یک صنعت روستایی بود اما در مقیاس بزرگ انجام میشد.