راهنماتو- یک نویسنده آمریکایی به نام لاول توماس، در سال 1936 در مقدمه کتاب دیل کارنگی با عنوان «چطور دل دوستان را ببریم و روی مردم اثر بگذاریم»، چیزی را نوشت که تا همین امروز نقل دهان اکثر آدمهاست: «پروفسور ویلیام جیمز هاروارد همیشه میگفت که مردم معمولاً فقط از 10درصد از توانایی ذهنی نهفته شان استفاده میکنند.»
به گزارش راهنماتو، این عقیده به حیات خود ادامه داد و برخی هنوز مدعی هستند که ما انسانها از 10درصد از توانایی مغزیمان استفاده میکنیم. اما آیا این ادعا درست است؟
بااینکه واقعاً مشخص نیست که این جمله را جیمز، که او را پدر روانشناسی آمریکایی میشناسند، گفته باشد، این ادعا به وضوح غلط است.
ارین هکت، استادیار رشته علوم اعصاب فرگشتی در دانشگا هاروارد، میگوید:
«ما همیشه در حال استفاده از کل مغزمان هستیم.»
جولی فراتانتونی، دانشمند اعصاب شناختی و سرپرست پروژه سلامت مغز دانشگاه تگزاس، میگوید:
«این گفته صرفاً افسانهای خندهدار است.»
او میگوید که حتی مطمئن نیست که 10درصد به حجم مغز اشاره دارد یا چیز دیگری: «آیا منظور 10درصد از انرژی متابولیسم است؟ آیا 10درصد فعالیت الکتریکی است؟ آیا سطح اکسیژنرسانی خون است؟ »
این افسانه به قدری رایج است که حتی دانشجویان نیز درباره آن سوال میکنند.
«هروقت کسی در کلاس من این سوال را میپرسد، میگویم فقط زمانی از 10درصد از مغزتان استفاده میکنید که به دستگاه ونتیلاتور وصل باشید.»
هکت فعالیت مغزی را در زمان استراحت بدن به فعالیت قلب تشبیه میکند؛ قلب در زمان استراحت که از تمام ظرفیت خود بهره نمیگیرد، همچنان در حال پمپاژ کردن خون است. بهطور مشابه، کل مغز و سلولهای آن، که به نام سلولهای عصبی میشناسیم، همیشه حتی در پایهترین سطح در حال فعالیت هستند. «سلولهای عصبی در پایهترین سطح ممکن باید مشغول شلیک کردن باشند تا خودشان را سالم نگه دارند.»
برطبق فرانتانتونی و هکت، درحالیکه مغز از مناطق مجزایی تشکیل شده است، این اندام از طریق شبکههای متعدد فعالیت میکند. هیچ ناحیه مجزایی از مغز به صورت منزوی و در خلائ کار نمیکند. فرانتانتونی شبکه حالت پیشفرض را مثال میزند که شامل نواحی شناختی متعددی برای پردازش افکار و تعاملات اجتماعی است.
خوب، پس از کجا میدانیم که کدام نواحی فعال هستند؟ بهترین ابزار برای اندازهگیری فعالیت مغز استفاده از تصویربرداری رزونانس مغناطیسی عملکردی یا همان اف.ام.آر.آی است. این تکنیک تصویربرداری عصبی نیازمند آن است که فرد در یک دستگاه اسکنر تویوبی-شکل دراز بکشد و به محرکهای متفاوت پاسخ دهد. اسکنر تغییرات جریان خون در مغز را اندازهگیری میکند که نشان میدهند مصرف انرژی در نواحی مختلف افزایش پیدا کرده است.
هکت میگوید: «این عقیده وجود دارد که بخشهایی از مغز که در حال دریافت خون بیشتری هستند، درواقع مشغول سوزاندن انرژی بیشتری هم هستند؛ بنابراین، در آن زمان به هرچیزی که فکر میکنید باید بدانید آن نواحی خاص بیشتر از همه در فکر شمال دخالت دارند.»
مغز ما در مورد کارهایی که مهارت بیشتری دربارهشان داریم منابع کمتری را به خدمت میگیرد. وقتی مشغول تمرین یک مهارت هستیم، مغزمان به صورت قابل مشاهده تغییر میکند. هکت میگوید:
«نخست، بافتهای مغزی مرتبط با آن مهارت به صورت فیزیکی بزرگتر میشوند. »
محققان حدس میزنند که این رشد ممکن است ناشی از افزایش شاخههای سلولهای عصبی باشد که میخواهند به سلولهای عصبی مجاورشان متصل شوند یا ناشی از افزایش رگزایی است که میتواند جریان بیشتر خون را تسهیل کند. همزمان، هرچه مغز در آن کار مهارتش بیشتر شود، کارامدتر شده و انرژی کمتری را مصرف میکند.
«و شما در انجام آن کار استادتر میشوید و مغزتان فعالیتش کمتر میشود.»
فراتانتونی میگوید، انرژی ذهنی یا تلاشهای خودآگاهی که برای انجام یک فعالیت صرف میشوند، راه مؤثر دیگری برای افرادی است که میخواهند شخصاً فعالیت مغزیشان را اندازیگیری کنند. او میافزاید چون نمیتوانیم به صورت علمی انرژی ذهنی را اندازهگیری کنیم، این معیار به نتایجی کاملاً شخصی و فردی منجر میشود.
او میگوید: «فکر میکنم راه بهتری برای فکر کردن درباره آن وجود داشته باشد، آیا اصلا میدانید ظرفیت ذهنیتان چقدر است؟ چه کاری میتوانید انجام دهید که ظرفیت آن را تکمیلتر کنید؟»
پاسخ هکت آن است که:
« باید مهارتهایی که در خودتان پرورش دادهاید را با پشتکار زیاد مدام تمرین کنید.»
درنهایت، این عقیده که ما فقط از 10درصد از توان مغزمان استفاده میکنیم نهتنها غلط بلکه بیربط است. هکت میافزاید که بعد از آسیب شدید یا سکته مغزی برخی افراد میتوانند تواناییهای خود را «به کمک سایر بخشهای مغز که به نوعی عملکرد ناحیه آسیبدیده را برعهده میگیرند»، تقویت کنند.
مغز پلاستیکی خارقالعاده ما میتواند در زمان آسیب دیدن یا از دست رفتن یک ناحیه خودش را مجدداً سیمپیچی کند تا آنچه 100درصد مختل شده است، تغییر کند. حتی اگر بخشی از مغز آسیب ببیند یا به کل برداشته شود، هر ذهنی بالاخره راهی پیدا میکند تا با بالاترین ظرفیت خودش فعالیت کند.