راهنماتو- در دهههای اخیر، ذهنآگاهی که برگرفته از سنت مدیتیشن بودایی است، در میان عموم مردم محبوبیت زیادی پیدا کرده است.
به گزارش راهنماتو، میتوان کاربرد آن را در مدارس، نظام مراقبتهای بهداشتی و محیطهای کاری که درمانهای متعدد در آنها ریشه در ذهنآگاهی دارند، به وضوح مشاهده کرد.
علاوهبرآن، میلیونها نفر در سراسر جهان برنامههای کاربردی ذهنآگاهی را دانلود و از آنها استفاده میکنند.
واضح است که تقاضای بالایی برای ذهنآگاهی وجود دارد و یافتههای زیادی درباره ارزش این تکنیک گزارش شده است. با این حال، اودیسیوس استون، استاد دانشگاه کپنهاگ دانمارک، باور دارد که بسیاری از مفروضات فلسفی درباره انسان و روابط او با جهان که ذهنآگاهی بر مبنای آن شکل گرفته است، تردیدآمیز است و باید درباره آنها با دقت بیشتری مطالعه کرد.
او توضیح میدهد: «یکی از ادعاهای محوری ذهنآگاهی آن است که هر فردی باید بیاموزد رفت و آمد افکار و احساسات به ذهنش را همچون ابری که از آسمان عبور میکند، مشاهده کند. ایده آن است که باید افکار و احساساتمان را به رسمیت بشناسیم و به آنها به مثابه رویدادهای ذهنی توجه کنیم اما نباید به آنها اهمیت زیاد از حد بدهیم و خیلی زیاد نگران آنها بشویم.»
«مثلا تصور کنید قرار است در محل کار سخنرانی کنید و به خاطرش استرس دارید. در این وضعیت تمرین ذهنآگاهی از طریق به رسمیت شناختن حس استرس و درعینحال اجازه ندادن به این حس برای آنکه انرژی زیادی از شما بگیرد، مفید خواهد بود.»
«اما داستان به همینجا ختم نمیشود. در ذهنآگاهی قرار است که این نکته را در مورد همه افکار و احساسات به کار بگیرید یا حداقل ذهنآگاهی مرز مشخصی بین انواع افکار و احساسات در نظر نمیگیرد. اما این رویه به سرعت میتواند مشکلساز شود. نگرشها و اعتقاداتمان درباره خودمان، دیگران و جهان اجتماعی و سیاسی اطرافمان را در نظر بگیرید.»
« مثلا احساس خشمی که نسبت به تصمیمات سیاسی یک دولت خاص داریم را در نظر بگیرید. آیا مفید است چنین احساساتی را به مثابه ابرهای درحال گذاری در آسمان در نظر بگیریم که اهمیت اندکی دارند یا ربط کمی با واقعیت دارند؟»
«باید به خاطر داشته باشیم که افکار و احساسات ما چشماندازمان را شکل میدهند و ما را با جهان مواجه میکنند. نمیتوان و نباید با افکار و احساسات با بدگمانی رفتار کرد.»
آیا باید توجه و تمرکزمان را کنترل کنیم؟
همه شرکتهای بزرگ تکنولوژی تشنه توجه ما هستند که در به اصطلاح اقتصاد توجه به ارزشمندترین ماده خام تبدیل شده است. نتفلیکس، فیسبوک، آمازون و اپل همه تلاششان را میکنند که ما فرصت محدودمان را در پلتفرمهای آنها سپری کنیم.
«در ذهنآگاهی نیز توجه یکی از مضامین اصلی است و طی آن از طریق تمرینهای متنوع به افراد آموخته میشود که توجهشان را کنترل کنند و این تمرینها راهحلهایی هستند برای حل مسئله پرباری اطلاعات که اغلب با آن مواجه هستیم. ذهنآگاهی درباره به دست آوردن دوباره کنترل بر زندگی است و این مؤلفهای مرکزی در درمان استرس از طریق ذهنآگاهی محسوب میشود.»
اودیسیوس میگوید: «این روش از بسیاری جهات منطقی است، بهرحال همه ما با حس حواسپرتی شدید به دلیل تکنولوژیهای دیجیتالی آشنا هستیم.»
«اما من معتقدم تمرکز ذهنآگاهی روی توجه افراد باعث میشود مشکلات اجتماعی ساختاری، مانند اقتصاد توجه، تبدیل به مسئلهای فردی شود نه مسئلهای که جامعه باید آن را حل کند.»
این انتقاد به برگزاری دورههای ذهنآگاهی در محیطهای شغلی پراسترس که میخواهند از این طریق به کارمندان کمک کنند با استرسشان کنار بیایند، نیز وجود دارد.
« در هر دو مثالی که آورده شد ذهنآگاهی نسبت به نقش ساختارهای گستردهتری که به مشکلات دامن زدهاند بیتوجه است.»
اما این تنها مشکلی نیست که شیوه درک ذهنآگاهی از توجه ایجاد میکند:
«ما میتوانیم از شیوه درک توجه توسط ذهنآگاهی نیز انتقاد کنیم. توجه اغلب یک قطعه مانند یک نقطه خاص در داخل سر فرد در نظر گرفته میشود که او میتواند یاد بگیرد آن را کنترل کند.
«برطبق فیلسوفان و دانشمندان علوم شناختی، این تصویر از اساس غلط است. توجه ما به شدت به تجسم ما وابسته است و در یک بافتار مادی و اجتماعی تعبیه شده است.»
آیا میتوان در اکنون زندگی کرد؟
یکی از بخشهای مهم بنیان فلسفی ذهنآگاهی این عقیده است که ما انسانها زمان خیلی زیادی را صرف شخم زدن آینده و گذشته میکنیم. بر اساس ذهنآگاهی این افکار مانع از زیستن ما در لحظه میشوند، درحالیکه نیاز داریم تمرکزمان را روی لحظه حال بگذاریم. درکل، ما باید تلاش کنیم در زندگی اکنون و اینجا حاضر باشیم.
«این عقیدهای است که تعداد زیادی از افراد، ورای طرفداران ذهنآگاهی، به آن اعتقاد دارند. این عقیده مبتنی بر این ایده فلسفی است که لحظه اکنون، بنیادیترین و واقعیترین لحظهای است که وجود دارد یا حداقل از گذشته و آینده واقعیتر است. بر اساس این دیدگاه، درکمان از کیستیمان به مثابه موجودی دارای آینده و گذشته ـ یا دریافت «روایی» از خودمان ـ بر مبنای یک اشتباه است.
اما این عقیده هم پذیرفتنی به نظر نمیرسد.
از سویی، روایتهای ما به زندگیمان معنا و ساختار میبخشند. به راحتی نمیتوان مدعی شد که این روایتها غلط و غیرواقعی هستند.
«از سویی دیگر، اگر بپرسیم که «این لحظه خالص اکنون یا لحظه مطلق حال که قرار است بهطور ویژهای واقعی باشد، دقیقا چیست؟»، نمیتوانیم به سادگی به آن پاسخ دهیم.»
«تجربهها و اعمالمان برای آنکه بتوانند منسجم و منطقی باشند و برای ما معنا پیدا کنند باید به طریقی به گذشته و آینده ما ارجاع دهند.»