راهنماتو- سوگ، احساسی است که همه آدم‌ها در برهه‌ای از زندگی‌شان آن را تجربه می‌کنند.
به گزارش راهنماتو، سوگ می‌تواند طاقت‌فرسا و گیج‌کننده باشد و می‌تواند کنار آمدن با مرگِ عزیزان را سخت‌تر کند. اما وقتی شخصی در حالِ تجربه غم‌وغصه است، چه اتفاقاتی در مغزش در حالِ رخ‌دادن است؟
دکتر لیزا ام. شولمن، عصب‌شناس از مدرسه پزشکیِ دانشگاه مریلند، می‌گوید مغز ما فقدانِ آسیب‌زا (تروما) را به عنوان تهدید علیه بقای ما تفسیر می‌کند. «از منظرِ فرگشتی، مغز ما طوری توسعه‌یافته که در خدمتِ بقای ما باشد، بنابراین هر چیزی که تهدید علیه بقا تفسیر شود، واکنشی بزرگ را از سوی مغز در پی دارد که می‌تواند برای کلِ بدن عواقبی داشته باشد. ما عادت کرده‌ایم که به آسیبِ فیزیکی به مثابه تهدید بنگریم، اما بسیاری از آسیب‌های عاطفیِ جدی هستند که به‌همان‌اندازه می‌توانند به بدن صدمه بزنند.»
شولمن متخصص بیماری پارکینسون و سایر اختلالاتِ حرکتی است. برطبق گفته‌های او، مغز به تمامِ موقعیت‌هایی که به مثابه تهدید تفسیر می‌کند به شکلی یکسان واکنش نشان می‌دهد. به‌عبارت‌دیگر، مغز یک واکنشِ پیش‌فرض دارد که به انواعی از آسیب‌های روحیِ جدی، چه این آسیب‌ها ناشی از سوگ، طلاق، ازدست‌دادنِ شغل یا مشارکت در نبرد باشند، یکسان واکنش نشان می‌دهد.
«آمیگدال [مرکزِ مغز که مختصِ احساسات است]، که در عمیق‌ترین بخشِ مغزِ بدوی قرار دارد، همیشه به دنبالِ شناساییِ تهدیدهاست. وقتی این بخش از مغز تحریک می‌شود، به‌سرعت، زنجیره‌ای از اتفاقات را رقم می‌زند که همه بدن در حالتِ آماده‌باش قرار بگیرد ـ ضربانِ قلب بالا می‌رود، سرعتِ تنفس بالا می‌رود و گردش خون به سمتِ ماهیچه‌ها افزایش پیدا می‌کند تا بدن آماده مبارزه یا فرار شود.»
اما شولمن می‌گوید این رویدادی مستقل نیست. بلکه، روزها، هفته‌ها و ماه‌ها پر از یادآوری‌کننده‌هایی هستند که این واکنش را تحریک می‌کنند و باعث می‌شوند که آمیگدال هر روز حساس‌تر و بیش‌هشیارتر شود.
«مغز بدوی به ضررِ مغزِ پیشرفته، که محلِ قضاوت و منطق است، قوی‌تر می‌شود. به‌این‌ترتیب، مغز تمامِ مدت مشغول است تا به تهدیدهای ناشی از آسیبِ عاطفی واکنش نشان دهد و سازوکارهای دفاعیِ روانی مثلِ انکار یا گسست را فرا بخواند.»
مری-فرانس اوکانر، دانشیار رشته روان‌شناسی در دانشگاه اِریزونا، نیز می‌گوید چگونگی و چرایی واکنش‌های ما به غم، یک عاملِ فرگشتیِ قوی دارد. او می‌گوید: «غم به مثابه یک واکنش در اصل از واکنش به جدایی تکامل یافته است. برای آنکه بتوانیم پیوندمان را با عزیزمان در هنگامی که هر روز از ما دور می‌شوند و به جستجوی دنیا می‌روند ـ مثلاً وقتی فرزندان‌مان مدرسه می‌روند، یا همسرمان سر کار می‌رود ـ، حفظ کنیم، مواد شیمیاییِ عصبیِ پرقدرتی که در مغزمان هستند اشتیاقِ ما را برای دوباره دیدنِ آن‌ها بالا نگه می‌دارند و وقتی دوباره به هم می‌رسیم، به ما پاداش می‌دهند.»
اوکانر خاطرنشان می‌کند که مرگِ عزیزان یکی از نادرترین رویدادهایی است که یک فرد تجربه می‌کند و مغز اغلب طوری به این رویداد واکنش نشان می‌دهد که گویی عزیزِ ما فقط گم شده و برای همیشه نرفته است.
«مغز از ما می‌خواهد که آن‌ها را پیدا کنیم یا طوری شلوغش کنیم که آن‌ها ما را پیدا کنند. اگرچه بسیاری از افرادِ داغدار اغلب این حس را توصیف می‌کنند که فکر می‌کنند عزیزشان دوباره روزی از آن در وارد می‌شود، اما این رفتار لزوماً رفتاری هشیارانه نیست.»
کنار آمدن با غم
بسیاری از مردم اغلب می‌گویند که زمان شفابخش است، اما آیا غم می‌تواند آثار ماندگاری روی مغز داشته باشد؟ شولمن می‌گوید: «تجربۀ آسیب‌های روانیِ ناشی از غم می‌تواند تغییراتِ اساسی در عملکردِ مغز ما ایجاد کند و دلیلش استرسِ تکرار‌شوندۀ ناشی از واکنشِ جنگ یا گریز و خاصیتِ نوروپلاستی مغز است. منظور از خاصیت نوروپلاستی آن است که مغز ما در واکنش به تجربه‌ها و تغییراتِ محیط‌مان مدام تغییر شکل می‌دهد. در طولِ زمان، این سازوکارها منجر به تقویتِ مرکزِ ترسِ مغزِ بدوی می‌شوند و مغزِ پیشرفته [قشرِ مخ] را ضعیف و ضعیف‌تر می‌کنند.»
این تغییرات بلندمدت هستند اما می‌توانند با روان‌درمانی و آنچه رشدِ پسازحادثه نامیده می‌شود، بهبود پیدا کنند. رشدِ پسازحادثه، تکنیکی است که افراد را قادر می‌سازد راهی برای معنای تازه بخشیدن به تجربه‌های‌شان پیدا کنند و ازاین‌طریق به شکلی کاملاً متفاوت با دورانِ پیش‌از آن حادثه زندگی کنند.
دکتر اوما سوریادِوارا، دانشیار روان‌پزشکی در دانشگاه فلوریدا، می‌گوید اگرچه برخی رویدادها، مکان‌ها و تاریخ‌ها می‌توانند موج‌های غم را در فرد تحریک کنند، اما مغزِ انسان در گذرِ زمان خودش را ترمیم می‌کند، اگرچه این مدت از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
او می‌گوید: «همین‌طور که انسان شفا پیدا می‌کند، مغز پیوندهای تازه عصبی ایجاد می‌کند و آن حادثه عاطفی را جبران می‌کند. برخی از افراد ممکن است اختلالِ سوگِ طولانی‌مدت را تجربه کنند اما این اختلال معمولاً دائمی نیست.
اوکانر پیشنهاد می‌دهد که به غم به مثابه شکلی از یادگیری نگاه کنیم و اینکه این یادگیری نقشی مهم در کنارآمدن با غم و انجام امور روزمره‌مان دارد. او می‌گوید: «مغزتان تلاش می‌کند تمام موقعیت‌هایی که عزیزتان ممکن است در آنجا باشد، اما درواقع نیست را، درک کند. من به آن به مثابه کامپیوتری فکر می‌کنم که در حالِ به‌روز‌رسانی برنامه‌های پس‌زمینه است. وقتی این اتفاق درحالِ افتادن است حتی نوشتن یک کلمه هم کار سختی است، و کلمات به سختی روی صفحه نمایش ظاهر می‌شوند. فکر می‌کنم مغزِ سوگوار هم به این دلیل نمی‌تواند از عهده انجام فعالیت‌های روزمره بربیاد که مدام منحرف می‌شود. اما این حواس‌پرتی‌ها و فقدانِ تمرکز با گذر زمان حل می‌شوند.»
فهمِ مغز و سوگ
سوگ پاسخی پیچیده به فقدان است. سوگ شاملِ تغییراتِ عاطفی، شناختی، رفتاری و روانی است که یعنی بسیاری از بخش‌های مغز در تولیدِ واکنشِ سوگوارانه دخیل هستند. سوریادوارا می‌گوید: «موضوع وقتی پیچیده‌تر می‌شود که بدانیم در حقیقت ممکن است مناطقِ متفاوتی از مغز بر اساسِ مرحله، علائم و شدتِ سوگ تغییر پیدا کنند. برای مثال، وقتی شخصی عزیزِ ازدست‌رفته‌اش را به خاطر می‌آورد و تلاش می‌کند عواطفِ مرتبط با این فقدان را پردازش کند، قشر سینگولیت خلفی و قشرِ پیش‌پیشانیِ داخلی فعال هستند. در مواردی که سوگ پیچیده‌تر است و فرد اشتیاقِ مفرطی به عزیز ازدست‌رفته نشان می‌دهد، هسته اکومبِنس [که پردازشِ انگیزشی و عاطفی را متعادل می‌کند] ممکن است فعال باشد.»
اوکانر نیز می‌گوید هم‌چنان ابعاد و جنبه‌هایی از سوگ و غم وجود دارد که برای‌مان ناشناخته است و امیدوار است که تحقیقاتی که با کمکِ تصاویربرداری از عصب انجام می‌شوند، به فهم بیش‌تر آن کمک کنند.
