راهنماتو- امروز فکر کردن به اِلفها و کوتولهها ما را یاد آثار جِ.آر.آر تالیکن میاندازد. بهلطفِ آثار او، داستانیهای فانتزی-تخیلی همان داستانهای اِلفها و کوتولهها معنی هستند.
به گزارش راهنماتو، اما بسیاری نمیدانند که او از افسانههای اسکاندیناوی الهام گرفته است. هم کوتولهها و هم الفها نقشِ مهمی در اسطورهشناسیِ اسکاندیناوی ایفا کردهاند. برخی از اسطورههای شمالِ اروپا، کوتولههایی را ترسیم کرده اند که اشیاء قیمتی میسازند؛ ایندرحالیست که اشعارِ قدیمی اسکاندیناوی اِلفهایی را تشریح میکنند که الههها را همراهی میکردند.
این اسطورهها از کجا نشأت گرفته است؟
منشأ کوتولهها شعرِ خلقتِ اسکاندیناویایی با نامِ Völuspá است که نخستینِ شعرِ اِدای منظوم (جُنگِ اشعارِ اسکاندیناوی) است. برطبق این اثر قبل از خدایان، غولی به نامِ Ymir وجود داشت که از او خدایان بهوجود آمدند و زمین را خلق کردند. در بیت نهم این شعر آمده که خدایان باید تصمیم میگرفتند که چه کسی باید کوتولهها را از «خون ِ بریمیر و پاهای بِلینِ» به بیرون هدایت کند. این باور وجود دارد که بریمیر و بلین نامهای دیگرِ Ymir است.
در چند بیت بعد، رهبرانِ بالقوه برای هدایتِ کوتولهها نام برده شدهاند. آنها موتسونگیر و دورین هستند. بیتهای 9 تا 16 نامِ کوتولهها را برشمرده است. درواقع تالکین از همین ابیات استفاده کرده و نام شخصیتهای اِلف و کوتولۀ داستانهایش را از آنها گرفته است. گاندالف، به معنیِ اِلفِ جادویی است. سایر الِفهای مهم شاملِ نورپری، سوپری، آستری و وستری هستند که نشاندهنده قطبهای قطبنما هستند و آسمان را بالا نگه میدارند. یک اِلف دیگر به نام لوفار هم وجود دارد که کوتولهها را از داخلِ کوهها به سمتِ خانه جدیدشان هدایت میکند. و دِوالین که به سایر کوتولهها تواناییِ ساختوساز و صنعتگری میبخشد.
در اِدای منثور - بخشی از ادبیاتِ کهنِ اسکاندیناوی ـ اینطور توصیف شده که کوتولهها از گوشت Ymir خارج میشوند اما بعد لطف خدایان شاملِ حال آنها میشود. آنها اجازه مییابند که در خاک و صخره زندگی کنند. نوسنده اِدایِ منثور، اسنوری، همچنین بینِ اِلفهای تاریکی و روشنایی تمایز میگذارد. این باعث شده برخی اندیشمندانِ حوزه ادبیات نتیجهگیری کنند که کوتولهها همان الفهای تاریکی هستند یا با آنها نسبتِ نزدیکی دارند.
کوتولهها معمولاً همیشه مرد بهتصور کشیده شدهاند اما شواهدی وجود دارد که برخی از آنها زن بودند.
صنعتگری در میانِ کوتولهها
نقش اصلیِ کوتولهها در اسطورهشناسیِ اسکاندیناوی و کشورهای شمال اروپا، ساختن و خلقِ اشیاء جادویی و غیرمعمول برای خدایان است. برای مثال چکشِ ثور یکی از این اشیاء بوده است. داستان اینطور شروع میشود که خدایی به نامِ لوکی، موی همسرِ ثور، به اسمِ سیف، را آنقدر کوتاه میکند که او طاس میشود. ثور، لوکی را مجبور میکند که به نزدِ الفهای تاریکی برود و از آنها بخواهد که موهایی تازه از طلا برای همسرش درست کنند. کوتولهها برای همسرِ ثور موهای تازه درست میکنند و او خوشحال میشود. اما لوکی کارش تمام نشده است. لوکی با کوتولهای به اسم بروک شرط میبندد که او و برادرش نمیتوانند سه شئی که از آنها خواسته را بسازند، که اگر بتوانند لوکی سرش را به آنها میدهد.
البته لوکی اینجا تقلب میکند. او تبدیل به یک مگس میشود و همه تلاشش را میکند تا ذهنِ آن دو کوتوله صنعتگر را منحرف کند. او روی پلکِ بروک مینشیند و آن را میگزد و باعث میشود که او در ساختِ چکشِ ثور به نامِ Mjolnir اشتباه کند و آن را کوتاهتر از چکشهای معمولی که در جنگهای اسکاندیناوی استفاده میشود، بسازد.
علاوه بر این چکش، دو برادر دو شیء دیگر هم ساختند که یکی حلقۀ بزرگِ Draupnir بود که هر نهمین شب، نه حلقه دیگر از آن بهوجود میآید و دیگری یک گرازِ جادویی بود که میتوانست سریعتر از اسب بدود. خدایان با این هدایا خرسند شدند و این دو کوتوله را به عنوان برنده شرط معرفی کردند.
بروک سپس از ثور خواست که لوکی را دستگیر کند و همانطور که وعده داده بود، سرش را به آنها بدهد. اما لوکی، با ترفندی که در آستین داشت، به آنها گفت که او سرش را شرط بسته بوده و نه گردنش را و آنها اگر میتوانند بدونِ زدنِ گردنش، سر او را بگیرند. برادر بروک، که این صحنه را دید، لبهای لوکی را برای همیشه دوخت، و کوتولهها در این شرط برنده شد.
اِلفها در اسطورهشناسیِ اسکاندیناوی
درمقایسه با کوتولهها در اسطورهشناسیِ اسکاندیناوی، ما اطلاعاتِ بسیار کمی درباره اِلفها داریم. آنها در چندین داستان و شعرهای منظومِ اِدا ظاهر شدهاند. اما ادبیاتِ این ناحیه فضای کمی به شناساندنِ آنها اختصاص داده است.
ما میدانیم که اِلفها هم مثلِ کوتولهها به دو دسته تاریکی و روشنایی تقسیم میشدند. اِلفهای روشنایی که در Alfheim زندگی میکنند، معمولاً به عنوان موجوداتی نزدیک به خدایان و آنهایی که ماهیتِ الهی دارند، بازنمایی میشوند. بهخصوص، آنها «بسیار زیباتر از خورشید» توصیف میشوند.
اغلبِ اِلفها با الههای به نامِ Freyer مرتبط بودند که گفته میشود بر Alfheim حکومت میکرده است. اِلفها اغلب همراه با خدایانِ متعدد بازنمایی شدهاند و با آنها به جنگها و شورا میرفتند. بعضی اندیشمندانِ حوزه ادبیات پا را فراتر گذاشته و میگویند که اِلفها درواقع خودِ خدایان بودند. اِلفها فقط با خدایان تعامل نداشتند. آنها با انسانها نیز رابطه داشتند. در اسطورههای اسکاندیناوی، اِلفها عاملِ بیماریها هستند و باز هم این اِلفها هستند که بیماریها را به بهایِ درست، شفا میدهند.
در اسطورههای اسکاندیناوی، انسانها و اِلفها قادر بودند با هم آمیزش کنند و از آنها دورگه انسان-اِلف به وجود بیاید. ظاهر بچههای آنها شبیه به انسانهای معمولی بود اما قدرتهای جادوییِ یک اِلف را داشتند. برخی اشعار نیز میگویند انسانها بعد از مرگ میتوانستند تبدیل به اِلف شوند.
در افسانههای اروپای شمالی ارجاعهایی به تسخیر شدنِ گورستانها توسطِ اِلفها شده است و بینِ پرستشِ اجدادِ آدمها و پرستشِ اِلفها نیز همپوشانیهای قابلتوجهی وجود دارد. درواقع مدتِ زمانی که اِلفها پرستیده میشدند، از مدتزمانی که خدایان پرسیده میشدند، طولانیتر شده است. قرنها بعد از آنکه اکثر قسمتهای اروپا به مسیحیت گرویدند، آدمها هنوز داشتند اِلفها را میپرستیدند که بعدها قانونی در قرونوسطا وضع شد که پرستیدنِ آنها را ممنوع کرد.
آهنگری به نامِ وِیلند
معروفترین اِلف، آهنگری به نامِ وِیلند بود. در اِدای منظوم گفته شده که او توسطِ پادشاه انسانها موردِ حمله قرار گرفت و انتقامش را از این پادشاه گرفت.
در این داستان، ویلند، پسرِ یک پادشاه و استادِ صنعتگر است. او و برادرانش با بعضی از ارواحِ جنگجویِ شمالی ازدواج کرده بودند اما بعد از چندسال این زنان از پیششان رفته بودند. برادرانِ ویلند عازم پیدا کردنِ عروسهایشان شدند و او را در خانه تنها گذاشتند. در این مدت، ویلند تمرکزش را روی ساختنِ حلقههای زیبایی از طلا با سنگهای قیمتی گذاشته بود تا وقتی عروسش برگشت، این حلقهها را به او هدیه بدهد. نیثوث این داستان را شنید و مردانش را فرستاد تا ویلند را دستگیر کنند.
ویلند را به قصرِ نیثوث بردند و شمشیر و حلقههایش را از او گرفتند و به دخترِ نیثوث دادند. جای تعجب نیست که ویلند واکنشِ بدی نشان داد. همسرِ نیثوث میگوید: «چشمهای ویلند همچون ماری زخمی میدرخشید» و هر بار که انسانها حلقهها و شمشیرش را دستبهدست میکردند، «دندانهایش را به هم میفشرد.»
این واکنش انسانها را ترساند و تصمیم گرفتند که عضلههای پایش را زخمی و او را در جزیرهای رها کنند. او درآنجا تنها ماند و مجبور بود که به عنوانِ برده برای پادشاه انسانها کار کند. او بدونِ استراحت هر روز برای پادشاه اشیاء قیمتی درست میکرد. پسرانِ نیثوث از جزیره بازدید میکردند تا مراقب باشند که الف کارش را انجام میدهد. در یکی از این دیدارها، ویلند آنها را کشت و اجسادشان را مخفی کرد. او از جمجمه اجساد فنجانهایی نقرهای برای پدرشان درست کرد و از چشمهایشان برای ملکه جواهر ساخت و از دندانهایشان برای خواهرشان، سنجاقسینه درست کرد.
چندوقت بعد، دخترِ پادشاه، حلقهاش را شکست و از ویلند خواست که آن را درست کند. ویلند به این شرط پذیرفت که دختر قرار ملاقاتی با او بگذارد و با هم نوشیدنی صرف کنند. ویلند در این ملاقات قلبِ دختر را ربود و دختر یکدل نه صددل عاشقش شد. اینطور شد که اِلف پیش از آنکه بتواند از جزیره بگریزد، دختر را باردار و رها کرد.
متأسفانه امروز این شعرها ناقص است و ما واقعاً جزئیاتی از اینکه او چگونه از جزیره گریخته است، نداریم اما این عقیده وجود دارد که یکی از برادرانش به او کمک میکند که لباسِ مبدلی شبیه به یک عقاب درست کند و از جزیره بیرون برود. داستان با فراخوانده شدنِ ویلند توسطِ پادشاه برای توضیح دادن درباره سرنوشتِ پسرانش به اتمام میرسد.
ویلند داستان را به شرطی برای پادشاه تعریف میکند که او به دختر خودش و فرزندی که از ویلند داشت، آسیبی نزد. پادشاه تشنه انتقام است اما میپذیرد. داستان با اعترافِ ویلند به قتلِ پسران و پرواز قبل از صدمه دیدن توسطِ پادشاه، به پایان میرسد.
یک ضربالمثل معروف در ادبیاتِ اسکاندیناوی هست که میگوید: «اِلفها را عصبانی نکن.» در داستان ویلندِ آهنگر این مضمون به خوبی درک میشود. در ابتدا ویلند فردی صلحطلب و آرام است اما وقتی انسانها به او حمله میکنند او به فردی خشمگین و انتقامجو تبدیل میشود.
این باور رایج وجود داشت که اِلفها مسئولِ بدبیاریها هستند. بعدها، مسیحیت، این باورهای قدیمی را به شیطان نسبت داد و اِلفها معادلِ شیاطین دانسته شدند. پرستشِ اِلفها از منظرِ کلیسا عملی شیطانی و ممنوع بود.