راهنماتو- خرد جمعی و شواهد علمی فراوان همگی به ناسالم بودنِ چاقی و اینکه می‌تواند به دیابت، سرطان، بیماری قلبی و چندین مشکل دیگر منجر شود، اشاره می‌کنند. اما در سال‌های اخیر یک «U»، خرد جمعی را به چالش کشیده است.
تناقضِ توده بدنی
این «U» روی نمودارهایی ظاهر شد که ارتباط بین شاخص توده بدنی ـ که معیاری رایج اما ناقص برای تشخیص سالم یا ناسالم بودن وزن اشخاص است و با تقسیم وزن بر قد به توان دو حاصل می‌شود ـ و خطر مرگ را بررسی می‌کردند.
مطالعات شیوع‌شناسی متعدد کشف کرده‌اند افرادی که در طبقه «اضافه‌وزن» (با شاخصِ 25-30) قرار می‌گیرند، کم‌ترین خطر مرگ را دارند، درحالیکه خطر مرگ در بینِ افرادی که در طبقه «چاق» (با شاخصِ 30-35) قرار می‌گیرند، در مقایسه با افرادِ «سالم» (با شاخصِ 18.5-25) با به مقدار کمی افزایش پیدا می‌کند یا اصلاً افزایش پیدا نمی‌کند؛ خطر مرگ هم در افرادِ «زیروزن» (با شاخص کمتر از 18.5) و هم در افرادِ به‌شدت چاق (با شاخص بالای 35) به‌یک‌اندازه و به میزانِ زیاد افزایش پیدا می‌کند.
علاوه‌برآن، مطالعات زیادی نیز نشان داده‌اند که چاقی ممکن است خطر مرگ را در افراد مسن و بیمارانی که دچار بیماری‌های مزمن هستند، کاهش دهد.
باتوجه به آنچه درباره خطراتِ افزایش چربی بدن می‌دانیم، انتظار داریم که با افزایش شاخص توده بدنی و تغییر آن از سالم به چاق، خطر مرگ نیز به صورتِ مستقیم افزایش پیدا کند. برای همین است که منحنیِ مرگبارِ «U-شکل»، «تناقضِ چاقی» نام گرفته است.
اما این تناقض، و مطالعاتی که این تناقض را ایجاد کردند، در سال‌های اخیر به شدت مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. منتقدان به‌طور خلاصه می‌گویند که شاخص توده بدنی روشی ناقض برای تعیین میزان چاقی افراد است. دلیلش آن است که شاخص توده بدنی ترکیبِ تشکیل‌دهنده جرمِ بدن و اینکه چه میزان از این جرم به چربی و چه میزان به ماهیچه مرتبط است را اندازه‌گیری نمی‌کند. علاوه‌برآن، شاخص توده بدنی نمی‌گوید که این چربی در کجای بدن ذخیره شده است زیرا محلِ ذخیره چربی می‌تواند تفاوت چشم‌گیری ایجاد کند. چربی احشایی یا شکمی که دور اندام‌های داخلی را می‌گیرد خیلی بدتر از چربی زیرجلدی است که فقط در زیر پوست ذخیره شده است. برای مثال، فردی که تناسب اندام عالی و بدنی عضلانی دارد، می‌تواند به راحتی در طبقه فردی با شاخص توده بدنیِ چاق قرار بگیرد. به‌همین‌ترتیب، فردی «باریک» با میزان زیاد چربی بدن که بخشِ میانی بدنش را دربرگفته است، بر اساس فرمول شاخص توده بدنی ممکن است در طبقه «سالم» قرار بگیرد.
چرا شاخص توده بدنی مرتب در مطالعات شیوع‌شناسی استفاده شده است؟ زیرا شاخص راحتی است که هر فردی می‌تواند خودش آن را اندازه‌گیری کند. علاوه‌برآن، اندازه‌گیریِ چربی بدن نیازمند مراجعه به آزمایشگاه تشخیص طبی است و اگر افراد خودشان بخواهند این کار را انجام دهند، اغلب دچار اشتباه می‌شوند.
چربی بدن باید جایگزینِ شاخص توده بدنی شود
مطالعه‌ای که در سال 2020 در دانشگاه ساپینزا در ایتالیا انجام شده است، تأکید می‌کند که چربی اضافه بدن باید به جای شاخص توده بدنی برای اندازه‌گیری میزان چاقی استفاده شود. وقتی که تیمی از محققان در سال 2018، شاخص توده بدنی را برای اندازه‌گیری توده عضلانی تغییر دادند و بعد این شاخصِ تصحیح‌شده را برای اندازه‌گیری خطر مرگ به کار بردند، مشاهده کردند که آن «منحنیِ U-شکل» به یک خطِ راست تبدیل شد. یعنی افرادی که در طبقه به شدت چاق قرار می‌گرفتند و بر اساسِ منحنیِ U-شکل در مقایسه با افراد سالم فقط کمی بیش‌تر با خطر مرگ مواجه بودند، در نمودار جدید در مقایسه با افراد سالم 70درصد بیش‌تر در معرض خطر مرگ به دلیل چاقی قرار داشتند.
همین اواخر، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه کلورادو، رایان مَسترز، تلاش کرد تناقض چاقی را با اندازه‌گیریِ متغیرهای به مراتب مبهوت‌کننده‌تر حل کند. او نتایج 40سال تحقیق روی چاقی را که بروی حداقل 18000نفر انجام شده بود، بررسی کرد و نه‌تنها توزیع چربی بدن را در نظر گرفت بلکه مدت زمانی که این افراد با توده بدنی زیاد و کم سپری کرده بودند را نیز به حساب آورد.
او می‌گوید: «بر طبق استدلال من در مطالعاتی که روی ارتباط شاخص توده بدنی و مرگ و میر انجام شده است، برخی از افرادی که مدتِ کمی شاخص توده بدنی بالا داشتند، مشارکت کرده بودند و به همین دلیل آمار مرگ بر اثر شاخص توده بدنیِ پایین، به شکلی بیهوده و مصنوعی بالا ثبت شده بود. پیامدهای سلامت و مرگ‌ومیر از شاخص بالای توده بدنی مثلِ چراغی نیست که ناگهان روشن شود. مطالعات گسترده نشان می‌دهند که مدت زمانی که فرد شاخص توده بدنی بالایی داشته است باید مدنظر قرار بگیرد.»
رفعِ تناقضِ شاخص توده بدنی
مسترز بعد از در نظر گرفتنِ خطاهای احتمالی در داده‌های مرتبط با شاخص توده بدنی، کشف کرد که چاقی خطر مرگ را تا 91درصد افزایش می‌دهد که خیلی بیش‌تر از تخمینی است که مطالعات پیشین زده بودند. به‌این‌ترتیب، آن منحنیِ U-شکل و تناقض همراه آن دیگر ناپدیده شده است. مسترز بعدها در مطالعاتش نشان داد که از هر 6مرگ در آمریکا 1مرگ به اضافه وزن مرتبط است.
هرچند در این میان هنوز محققانی هستند که بدونِ آنکه روش‌شناسیِ دقیقی برای چرایی انتقادهای خود ذکر کنند، معتقدند که این تناقض هم‌چنان وجود دارد و برخی چاقی‌ها به مرگ ختم نمی‌شود!
