راهنماتو- گونهای از حیوان که رابطه نزدیکی با گرگها دارد، طی هزاران سال به تدریج تبدیل به موجودی شده که عاشق گِردکردنِ بدنش روی پای شما، لمس شدنِ شکمش توسط شما و خوردنِ بیسکوییتِ مخصوصِ سگها سه بار در روز است.
به گزارش راهنماتو، این تغییرات در سگها فقط رفتاری نبوده است. درحقیقت، تغییراتی که در طرح بدنِ آنها رخ داده ـ شاملِ کوتاهتر شدنِ پوزه، گوشهای شُلتر و آویزانتر، چهرهای ابرازکنندهتر، کم شدنِ موهای بدن و طولانیشدنِ دورانِ نوزادی ـ در بسیاری از حیوانات اهلی رایج است.
اکنون تیمی بینالمللی از محققان با اشاره به اینکه ویژگیهای مشابهی در جمعیت فیلها وجود دارد، این پرسش را برانگیختهاند که چه کسی یا چه چیزی ممکن است فیلها را اهلی کرده باشد.
پاسخِ محققان احتمالاً تعجب شما را برمیانگیزد: فیلها احتمالاً خودشان، خودشان را اهلی کردهاند.
اهلی کردن در سطحی اساسی فرایندِ گزینشِ مصنوعیِ نمایندگانی از هر نسلِ حیوانات (یا گیاهان) است که بهترین معیارها را برای زیستن در میانِ انسانها دارند. شماره یک در این فهرست «ناز بازی کردن» است. هیچکس نمیخواهد برای قدری شیر یا تخممرغ برای صرفِ صبحانه با یک پستاندارِ بزرگ و پُرمو کشتی بگیرد.
درحالیکه بسیاری از ویژگیها ممکن است هدفمند گزینش نشوند، برخی از ژنها ارتباطِ نزدیکی با یک همدمِ مطیع دارند و به بسیاری از حیوانات ظاهری کمتر تهدیدکننده و بدنی کوچکتر میدهند. «سندرومِ اهلیسازی»، که منظور از آن مجموعهای از ویژگیهایی است که با حیواناتِ آرام، بانمک، رام و خشنود تطابق دارد، ممکن است به این حیوانات در حیاتِ وحش کمکی نکند، اما آنها را مطمئناً تبدیل به همدمهای مناسبی برای جامعه انسانی میکند.
رایان هَر، انسانشناس از دانشگاه دوک، در سال 2017 مفهومِ سندرومِ اهلیسازی را یک گام پیشتر برد و این فرضیه را مطرح کرد که آیا ممکن است این سندروم در موردِ انسانها نیز صدق کند.
اگر ما قادر بودیم تصمیم بگیریم که کدام سگها، گوسفندها، خوکها و گاوها میبایست بر اساسِ رفتار و جذابیتشان بچه داشته باشند، پس چرا این کار را در حقِ خودمان نکرده باشیم؟
این فرضیه که با عنوانِ فرضیه خود-اهلیسازیِ انسان معروف است، مسلم فرض میکند که تکامل ما بهطور فزایندهای از اواسط تا اواخر دوره پارینهسنگی و بر اساسِ ترجیح دادنِ شرکایِ کمتر خشن و بیشتر اجتماعی آغاز شده است.
درنتیجۀ خوداهلیسازی، ما تحت فشار زیادی برای بهبودِ توانش ارتباطی و تسهیل پیچیدگیهای زبانیمان بودیم. برایناساس، تغییر در چگونگیِ کارکردِ مغز ممکن است بر اندازه و شکلِ جمجمه ما اثر گذاشته باشد که به تغییراتی که در جمجمه حیوانات اهلی رخ داده بیشباهت نیست.
احتمالاً ما اولین نخستیانی نیستیم که حضوری صلحآمیزتر و ابرازکنندهتر را به هستیای خشن ترجیح دادیم. هَر متوجه شد که خویشاوندِ نزدیک ما، یعنی میمون بونوبو، به دلیلِ خوداهلیسازی از طریقِ تأکید به انتخابِ گونههایی که خشونتِ کمتری در رفتار نشان میدهند، در مقایسه با دیگر خویشاوندِ نزدیک ما، یعنی شامپانزهها، کاندیدی برای خوداهلیسازی محسوب میشود.
اکنون دانشمندان میگویند، فیلهای آفریقایی و آسیایی نیز دو نمونه جدید از خوداهلیسازها هستند زیرا مشخص شده است که فرایندهای گزینشیِ مشابه با انسانها و بونوبوها را طی کردهاند. نویسنده این مطالعه جدید فهرستی بلندبالا از شباهتهای موجود بین این گروهها تهیه کرده است که شواهدی از فرایندِ مشترکِ اهلیسازی هستند. برای مثال، در هر سه مورد، شکل استخوان فک و جمجمه تغییر کرده به نحوی که یا فک کوتاهتر شده یا از بلندیِ جمجمه کاسته شده است و تعداد دندانها هم کمتر شده است.
بهلحاظ رفتاری نیز گرایش به تعاملاتِ مسالمتآمیز با نمونههایی از رفتارهای خشن که بیشتر پیشگیرانه هستند تا واکنشی دیده میشود. نوزادان در همه گونهها علاقه دارند در انواع بازیهای اجتماعی و غیراجتماعی که معاشرت و پیوند را تسهیل میکنند، مشارکت کنند. همچنین شواهدی چشمگیر از «دگروالدینی» بین این گونهها دیده میشود که منظور از آن هدایت و مراقبتِ نوزادان توسطِ سایر بزرگسالانی است که اجدادِ مستقیم نوزاد محسوب نمیشوند.
این تیم تحقیقاتی صدها ژن را که تصور میشد در تغییراتِ ایجاد شده در بافتهای جنینی که بخشی از اهلیسازی به آنها مرتبط است، نقش داشته باشند، مرور کرد و شواهدی پیدا کرد از اینکه تکامل حداقل چندین ده توالیِ ژنتیکی خاص را در فیلها ترجیح داده است.
این نمونهها به وضوح نشان میدهند که فرایندِ دستچین کردن در گزینشِ مواردِ جور نقش داشته است. برای مثال، مشاهده میکنیم حیواناتی غیر از فیلها که اهلی شدهاند اغلب گوشهای آویزانتر و دمهایی دارند که به حالت حلقه درمیآید. محققان استدلال میکنند که «گونههای اهلیشده معمولاً مجموعه کاملی از ویژگیهای مرتبط با اهلیشدن را نشان نمیدهند.» معنایش این است که در موردِ موجودی مانند فیل که گوشهایش هماکنون هم به نحوی تکامل یافته که حرارت بدنش را تنظیم کند و ازاینحیث شکل گوشهایش برایش مفید است، کمتر احتمال دارد که این ساختار تکاملیافته را از دست بدهد.
اینکه سه گونه متفاوتِ فیل تا چه حدی توانسته یا نتوانستهاند مسیری را طی کنند که آنها را به سمتِ «سعادت» اجتماعی و اهلی بودن سوق میدهد، تاحدِ زیادی بستگی به این دارد که فرضیهای که میتواند به نظریهای موفق تبدیل شود، تاچهحدی قابلیتِ پاسخ دادن به این پرسش را دارد که چرا برخی ویژگیهای خاص اجتماعی در سایر گونهها هم مشاهده میشود؟
اگر این فرضیه بتواند علت را توضیح دهد، ما ممکن است بتوانیم سایر حیوانات را نیز روی طیفِ اهلیسازی قرار دهیم. دلفینها و سایر گونههای پرندگان و جوندگان ممکن است تغییراتِ مشابهی را تجربه کرده باشند که درجاتی از پیچیدگی اجتماعی را به خشم و عصبانیت ترجیح داده است.
تمایل به الویت دادنِ رفتار صلحآمیز، بیان و ابراز عواطفِ پیچیده و عشقِ عمومی به همگان که زمانی فقط فضیلتی انسانی محسوب میشد، ممکن است گزینهای باشد که بسیاری از حیوانات اجتماعی صاحب آن هستند.
درست مثل بسیاری از صفات که زمانی گونه ما را توصیف میکردند، انسانها اهلیسازی را نیز یک گام به جلو پیش بردند.