راهنماتو- با چشمِ ذهنی‌تان تصویری از طلوع خورشید در بالای افقِ یک آسمانِ مه‌آلود را تصور کنید. وقتی این کار را می‌کنید، این تصویر چقدر واضح است؟ آیا این تصویر کاملاً واضح و زنده است، گویی که واقعاً در حالِ تماشای آن هستید؟ تقریباً واضح است؟ یا کاملاً محو و زودگذر است؟ یا شاید هیچ تصویری را مشاهده نمی‌کنید و فقط «می‌دانید» که دارید به طلوع خورشید فکر می‌کنید.
به گزارش راهنماتو، هر کدام از دو موردِ آخری که درست باشد، شما احتمالاً از وضعیتی به نامِ آفانتازیا، نقص (یا ناتوانی) در تولید تصاویرِ ذهنی رنج می‌برید.
پرسش‌هایی که در ابتدا از شما پرسیده شد، اقتباسی از پرسش‌های یک پرسشنامه به نامِ وضوحِ تصاویرِ بصری بود، آزمونی که برای ارزیابیِ تفاوتِ تصاویر ذهنی طراحی شده است و به‌طور معمول برای تشخیص آفانتازی از آن استفاده می‌شود. اگر دوست دارید بدانید که امتیازتان در این آزمون چقدر می‌شود، می‌توانید با کلیک در اینجا این آزمون را درموردِ خودتان اجرا کنید.
من، مایکل ای.دابلیو وارنوم، دکترای روان‌شناسی، دو سال پیش متوجه شدم که این اختلال را دارم. توصیفِ پرجزئیاتِ مناظر، در هنگام خواندنِ رمان‌ها، همیشه من را دچار خستگی و گیجی می‌کرد زیرا درست مثلِ هر فردِ دیگری که دچار آفانتازیاست، من هم نمی‌توانستم خیلی آسان مناظری که توصیف شده بود را به ذهن بیاورم. هم‌چنین، برایم خیلی عجیب بود که بقیه آدم‌ها با شنیدنِ توصیفِ چیزهایی که تصویرش حال‌به‌هم‌زن بود، اشتهای‌شان کور می‌شد. من هیچ‌وقت چنین مشکلی نداشتم. و درست مثلِ سایر افرادی که از این اختلال رنج می‌برند، من هم سال‌ها فکر می‌کردم وقتی افراد درباره تجربه تصویرسازی ذهنی حرف می‌زنند، درواقع در حالِ استفاده از استعاره هستند.
حتی تصورِ چهره کسانی که دوست‌شان داشتم هم برایم کار سختی بود. در بهترین شرایط تصاویرِ کم‌فروغ و تاریکی از آن‌ها به ذهنم خطور می‌کرد. بیش‌تر تصورِ دیدنِ چهره آن شخص به ذهنم می‌رسید تا تصویری واقعی از آن شخص. وقتی آزمون آفانتازیا را دادم، متوجه شدم که تقریباً «فکرِ عاری از تصویر» دارم.
آفانتازیا چه پیامدهایی دارد؟
جالب است که افرادی که دچار آفانتازیا هستند همه کارهای مربوط به حافظه دیداری را به خوبیِ افرادی که این اختلال را ندارند، انجام می‌دهند. جالب است که این افراد هم درست مثلِ آدم‌های دیگر رؤیاهای تصویری دارند، البته برخی شواهد نشان می‌دهند که رؤیاهای آن‌ها به شفافیت دیگران نیست و تکرار آن‌ها در مقایسه با دیگران، کم‌تر است.
احتمالاً عدم تواناییِ تصور کردنِ تصاویر می‌تواند فوایدی داشته باشد. در یک مطالعه نشان داده شد افرادی که دچار آفانتازیا هستند، در مقایسه با افرادِ گروه کنترل، نمرات بالاتری در آزمون‌های آی‌کیو دریافت می‌کنند. مطالعه دیگری نشان داد که اگر دچار آفانتازیا باشید، با خواندن داستان‌های ترسناک کم‌تر وحشت می‌کنید.
اما، افرادی که دچار آفانتازیا هستند در برخی موارد نیز در مقایسه با دیگران ضرر می‌کنند. برای مثال، آن‌ها در تشخیصِ چهره‌ها مشکلاتِ بیش‌تری دارند. وقتی بچه بودم در ساحل گشت‌وگذار می‌کردم که خانواده‌ام را گم کردم، در مسیر بازگشت به والدینم، به چندین خانواده نزدیک شدم که بعد فهمیدم خانواده خودم نیستند! کسانی که دچار آفانتازیا هستند، بیش‌تر احتمال دارد که در موردِ حافظه اتوبیوگرافی (حافظه مربوط به تجربه‌های زندگی شخصی) به دشواری بیفتند.
چه کسی بیش‌تر احتمال دارد آفانتازیا داشته باشد؟
مشخص شده که این وضعیت نسبتاً نادر است و کم‌تر از 1درصد از جمعیت دچار شدیدترین اشکالِ آفانتازیا و بینِ 3 تا 4درصد از جمعیت، دچار اشکالِ خفیفِ آن می‌شوند. آفانتازیا در بینِ زنان و مردان با نسبت مشابه رخ می‌دهد. و علی‌رغم ادعاهای اولیه، این وضعیت در میانِ دانشمندان شایع‌تر نیست. و یک مطالعه جدید نیز نشان می‌دهد که آفانتازایا ارتباطی به 5ویژگی بزرگ شخصیتی (گشودگی، وظیفه‌شناسی، برون‌گرایی، توافق‌پذیری و روان‌رنجوری) ندارد.
آفانتازیا ارثی است و یک مطالعه نشان داده که اگر شما دچار این وضعیت باشید 21درصد احتمال دارد که یکی از اعضای نزدیک خانواده‌تان نیز دچار آن باشد. علاوه‌برآن، مطالعات اخیر نشان می‌دهد که ژن، SYT1 که به انتقال سیناپسی مرتبط است، در ناتوانیِ تولید تصاویر ذهنی نقش ایفا می‌کند.
