راهنماتو- بستنی. کره. ماست. پنیر. یک لیوان شیر خنک. اینها لبنیات هستند و لبنیات بخشی ضروری از رژیم روزمره بسیاری از مردم در سراسر جهان است.
به گزارش راهنماتو، اما با افزایش میل به مصرف شیر نارگیل، کره بادام زمینی و ماست جو دو سر، برخی دیگر شیر گاو را ترک کردهاند و دلیلشان هم این است که نمیتوانند آن را هضم کنند.
در زمانهای باستان، اجداد ما، مثل همه پستانداران دیگر، نمیتوانستند بعد از دوران شیرخوارگی، شیر را هضم کنند. حتی امروز هم در حدود 68درصد از جمعیت جهان تحملپذیری لاکتوز ندارند.
پس چرا برخی هنوز شیر مینوشند؟
اینکه چرا هنوز دلمان شیر میخواهد نمیتواند راز بزرگی باشد. نوشیدن شیر، به خصوص در زمانی که غذا کم است، فواید زیادی برای بدن دارد.
گلههای گوسفند، بز و گاو منابع متحرک و تجدیدپذیر مواد غذایی و نوشیدنی تمیز و شرب هستند و میتوانند در محیطهایی پرورش پیدا کنند که در فقدانشان انسانها نمیتوانستند دوام بیاورند.
شیر را میتوان تازه مصرف کرد یا آن را فراوری کرد و ماهها یا شاید سالها (بر طبق سنتی باستانی مردمان کره را در باتلاق نگهداری میکردند به نحوی که حتی با گذشت 3500سال این کره قابل مصرف است) آن را سالم نگه دارند. بعلاوه شیر مزه نسبتا خوبی هم میدهد.
بااینحال، نوشیدن شیر در دوران بزرگسالی در قلمرو حیوانات رفتاری عجیب محسوب میشود، حال فکر کنید که شما شیر یک حیوان دیگر را مصرف میکنید. این رفتار میتواند اثرات عجیب و بزرگی داشته باشد. دانشمندان هنوز در حال بررسی چرایی شروع این رفتار و چرایی تداومیافتن آن هستند.
این مطالعات میتوانند از فهم جدیدی درباره فرهنگهای غذایی، میکروبیومها و حتی دی.ان.ای ما رمزگشایی کند.
اولینباری که انسانها به سراغ شیر حیوانات رفتند
نخستین شواهد از نوشیدن شیر حیوانات تقریبا به 9000سال قبل در ترکیه مدرن امروزی در نزدیکی دریای مرمره برمیگردد، جاییکه چربی شیر روی تکههای سفال باستانی باقیمانده از آن دوران پیدا شده است.
ریچارد اورشد، زیستشیمیدان از دانشگاه بریستول، میگوید تیم او شواهدی از شیر را حتی روی قدیمیترین قابلمهها پیدا کرده است.
«آنها احتمالا پیش از اختراع قابلمه شیردوشی میکردند.»
در سکونتگاههای اولیه، مثل شهر قدیمی کاتالهویوک در ترکیه مدرن امروزی، شیر بخشی از رژیم متنوع روزانه بود. جسیکا هندی، دانشمند باستانشناسی در دانشگاه یورک، میگوید کاسهای که در محوطهای باستانی متعلق به اواخر دوره نوسنگی پیدا شده، شواهدی از بقایای چند نوع لبنیات و بقایای حبوباتی مثل جو را نشان میدهد.
«به نظر میرسد که آنها از شیر به عنوان یکی از مواد تشکیلدهنده یک نوع غذا استفاده میکردند، درست مثل کاری که امروز ما انجام میدهیم.»
ظاهرا شیر یکی از اصلیترین مواد غذایی در میان دامداران باستانی و یک روش متحرک از زندگی بوده که گرد گلههای گوسفند، بز و گاو شکل میگرفته است.
تجزیهوتحلیل پلاکهای دندانی باستانی افرادی را شناسایی کرده که در حدود 6000سال قبل در شرق آفریقا که زندگی دامداری فواید زیادی داشته، شیر مینوشیدند.
فیونا مارشال، باستانشناس و استاد بازنشسته دانشگاه واشنگتن، میگوید:
«صحرای آفریقا در حال خشکشدن بود و هرچه باران کمتر باشد شرایط پیشبینیناپذیر است و منطقی به نظر میرسد به جای اینکه در یک مکان منتظر بمانید تا شرایط خوب شود، حیوانات را جایی منتقل کنید که شرایط بهتر است.»
در جوامع دامدار مدرن نیز شیر همچنان ضروری است. در شمال کنیا، قوت اصلی سنتی ماساییها شیر، خون گاو و گوشت است.
نوشیدن شیر در سراسر جهان گسترش پیدا میکند
تکنولوژی لبنیات، از منشأ آن که ترکیه مدرن امروزی است، به همراه دامداران، به قفقاز و از آنجا به سراسر اروپا گسترش پیدا میکند.
اورشد میگوید:
«شیر به دنبال گسترش کشاورزی گسترش پیدا میکند و بخشی از این بستهبندی است.»
در مرکز لهستان، شواهدی از برخی از اولین اشکال پنیرسازی روی قطعاتی سفالین که به قرن ششم قبلازمیلاد باز میگردند، پیدا شده است.
درحدود 3000سال قبل، در عصر مفرغ، مردمانی بودند که به کمک شیر گاو بچههایشان را از شیر مادر میگرفتند. وقتی جولی دون، باستانشناسی از دانشگاه بریستول، چند ظرف حیوانشکل و فانتزی که در گورهای کودکان در آلمان امروزی پیدا شده بود را آزمایش کرد، شواهدی از وجود شیر گاو در آنها پیدا کرد.
طراحی کودکانه ظروف شیر دون را هیجانزده کرد. او میگوید:
«آنها با این طراحیهای بازیگوشانه میخواستند بچهها را به خنده و قهقهه وادار کنند.»
درضمن، در بسیاری از مناطق استپهای وسیع اوراسیا، دامداران عشایری که گوسفند، بز، اسب، شتر، یاک و حتی گوزنهای شمالی داشتند، به ستون فقرات تشکیل امپراتوریهای دامپرور از شیونگو تا مغولها تبدیل شدند.
محققان شواهدی پیدا کردهاند که نشان میدهد این لبنیات سوختی برای تشکیل این جوامع بوده است.
کریستینا وارینر، مردمشناس از دانشگاه هاروارد، میگوید:
«استپ یک راه مرتفع و وسیع است که اروپا را به شرق آسیا متصل میکند، یک مسیر ممتد پوشیده از علف است، که دوام آوردن در آن کار سادهای نیست.»
فصول کوتاه رشد، کشاورزی را سخت میکرد اما گلههای گوسفندان و سایر نشخوارکنندگان میتوانستند از علف تغذیه و آن را تبدیل به غذایی برای مردم کنند که یکی از این غذاها شیر بود.
اما چرا فقط برخی افراد میتوانند شیر را هضم کنند؟
خیلی وقت پیش، محققان باور داشتند که نوشیدن شیر به عنوان عملی فرهنگی، همزمان با توسعه جهشی ژنتیکی رخ داد که تحمل شیر در دوران بزرگسالی را ممکن میکرد.
اما یافتههای اخیر نشان میدهند که نوشیدن شیر قبل از این جهش انجام میشده و حتی ممکن است که نیازی به این جهش نبوده است.
در اروپا و شرق آفریقا، جهشهای ژنتیکی متفاوتی که به بزرگسالان اجازه میداد لاکتوز، قند موجود در شیر، را تجزیه کنند، به یکی از قویترین ویژگیهای انتخابی در ژنوم انسان تبدیل شد.
سارا تیشکاو، متخصص ژنتیک در دانشگاه پنسیلوانیا، میگوید که این خصیصه ژنتیکی با دامداری همبستگی دارد اما دانشمندان هنوز در حال بررسی مکانیزمی هستند که منجر به این جهش و توسعه آن شده است.
او میگوید:
«این مکانیزم یا مکانیزمها برتری زیادی به انسانهایی که این جهش را داشتند بخشیده است.»
ظاهرا در اروپا هزاران سال پیش از اینکه جهش ژنتیکی برای تحمل شیر پدید آید، مردم شیر مینوشیدند. احتمالا تجهیزات پنیرسازی باستانی بخشی از راهحل برای تحملپذیر کردن شیر بوده است: تخمیر شیر و تبدیل آن به ماست، پنیر یا سایر محصولات لاکتوز موجود در آن را کاهش میدهد.
در مغولستان، به رغم آنکه شیر در فرهنگ غذاییشان نقش مهمی داشته است، محققان هنوز جهش ژنتیکی مرتبط به هضم لاکتوز را شناسایی نکردهاند.
برخی دانشمندان حدس میزنند که میکروبهای دیگر احتمالا در هضم لاکتوز مؤثر بودهاند: در تحقیقی که وارینر در مغولستان انجام میدهد، تیم او دریافته مردمی که در مناطق روستایی زندگی میکردند در مقایسه با آنهایی که در شهرها زندگی میکردند، لاکتوز را خیلی راحتتر (برای مثال با تولید گاز کمتر) هضم میکردند. این درحالی بود که ژنتیک مشابه داشتند.
او میگوید:
«احتمالا محیط میکروبی دستگاه گوارش به این کار کمک میکرده است.»
آنچه تاکنون درباره تاریخ مصرف شیر میدانیم آن است که ارائه راهنمای تغذیهای برای همگان کار غلطی است.
در آمریکای امروزی، نوشیدن شیر هم به عنوان کالایی جهانی و هم به واسطه رژیمهای سرخپوستی، عملی غیرطبیعی تبلیغ میشود. اما درواقعیت، نحوه تهیه شیر میتواند تصویر متفاوتی از تغذیه ارائه دهد و هضم آن نیز، تا حدی، بستگی به تاریخ باستانی خود ما دارد.
مارشال میگوید:
«اگر میتوانید شیر را راحت هضم کنید احتمالا آن را از اجداد دامدارتان به ارث بردهاید. این نکته جالبی برای بسیاری از مردم است.»