راهنماتو- «اوفر فاینرمن» استاد فیزیک در حال مطالعه مورچهها است تا به ارتباط میان فیزیک و مورچهها پی ببرد. مهمترین روز سال برای این مورچهها سالی یکبار و در اولین روز آفتابی پس از اولین باران است که در آن روز مورچهها در انبوهی از کلنیهای خود بال میگیرند.
به گزارش راهنماتو به نقل از فرارو، این موجودات که با زمینی که روی آن راه میروند شناسایی میشوند ناگهان بالهای نیمه شفافشان جوانه زده و به آسمان میروند. در طول این پرواز سرگیجهآور مورچههای نر و ماده با یکدیگر جفتگیری میکنند. پس از آن دوباره روی زمین فرود میایند و به دنبال مکانی برای ایجاد یک کلنی تازه میگردند.
ملکه آینده با ایجاد یک لانه اولیه از آن زمان تا زمان مرگاش که حدودا دو دهه بعد است میلیونها تخم میگذارد که تمام آن تخمها توسط اسپرم در همان پرواز یک بار در سال بارور شدهاند. لاروها از تخمها بیرون میآیند و به مورچههای کارگر تبدیل میشوند.
فاینرمن برای مطالعه زندگی جمعی مورچه ها از روش های مختلف استفاده می کند. او در کلنی آزمایشگاهی خود حشراتی برای آنها می اندازد تا شیوه همکاری آنها در شکار را بررسی کند و سپس مهارت های آنها در ساختن لانه را به ارزیابی می کشد. درنهایت او مشکلاتی را در مسیر تردد و کلنی آنها ایجاد می کند تا واکنش آنها به این حوادث غیر معمول را مشاهده کند.
فاینرمن میگوید: «نکته جالب اینجاست که مورچهها همواره به نحوی موفق میشوند تقلب کنند آن هم در راهی که پژوهشگران اصلا به آن فکر نکرده بودند. انگیزه در زیستشناسی بسیار مهم است در فیزیک آن چه مهم است تعامل بین ذرات است».
او ادامه میدهد: «از این دیدگاه مورچهها شبیه ذرات مولکولی هستند زیرا بر اساس بر هم کنشهای متفاوتی با یکدیگر برخورد میکنند و با یکدیگر کار میکنند. با این وجود، در نهایت چیزی که سرنوشت آنان را تعیین میکند مجموع تمام تعاملات نیست بلکه هدف مشترکی است که آنان میخواهند به آن دست یابند؛ خواه انتقال غذا باشد یا ساختن لانه یا تولید نسل جدیدی از فرزندان. مورچهها قادر هستند قوانین میکروسکوپی (مربوط به حرکت ذرات مولکولی) را برای رسیدن به یک هدف میکروسکوپی اجرا کنند. به همین دلیل است که مورچهها من را به عنوان یک فیزیکدان مجذوب خود میکنند».
مورچهها یک پدیده طبیعی در مقیاسی غیر قابل درک را تشکیل میدهند هم از نظر شیوه زندگی منحصر به فرد و هم از نظر تعداد شگفت انگیزشان. برآوردهای جمعیت جهانی نشان میدهد که ۴ کوادریلیون (با ۱۵ صفر مقابل عدد ۴) یا ۲.۵ میلیون مورچه برای هر فرد روی سیاره زمین وجود دارند. امروزه بیش از ۱۴۰۰۰ گونه مورچه شناخته شدهاند و میتوان این موجودات را در هر زیستگاهی بر روی سیاره زمین یافت.
تمام مورچهها بدون استثنا در گروه زندگی میکنند و با یکدیگر به صورت دسته جمعی بالغ میشوند تا مجموعهای از چالشهایی که محیطهای متنوع پیرامونشان ایجاد میکند مواجه شوند. شاید جالبترین واقعیت در مورد مورچه آن باشد که مانند پسرعموهایشان یعنی زنبورها آنان نیز همه کارها را انجام میدهند بدون آن که یک رهبر اعمالشان را دیکته کند.
برخلاف افسانه رایج، مورچه ملکه به رعایای خود دستور نمیدهد. نقش او تنها فرزند آوری است. در قلمروی مورچهها فرد منفرد همواره به نمایندگی از جمع کار میکند زیرا هیچ رقابتی بین آنان وجود ندارد. علاقه اولیه و بقای جمعیت انگیزه مشترک تمام مورچهها برای همکاری هستند نتیجه آن که هر مورچهای میتواند به مورچه دیگر در کلنی اعتماد کند.
چگونه مورچهها به چنین سطح پیشرفتهای از همکاری رسیده اند؟
در مطالعهای که نتیجه آن اخیرا منتشر شده است فاینرمن و همکاران سازوکاری را بررسی کردند که که توسط آن مورچهها غذا را به لانه خود میبرند. آنان دریافتند مورچهای که غذا پیدا میکند پس از بازگشت به لانه رد بویی از خود به جا میگذارد تا مورچههای همکارش بتوانند راحتتر به منبع غذا برسند. در این مرحله، مورچههای دیگر از لانه بیرون میآیند تا به جمعآوری غذا کمک کنند اما وقتی بیرون میروند تا آن را به لانه برگردانند لزوما همان مسیری را که مورچه منفرد طی کرده است دنبال نمیکنند.
آنان نیز در راه بازگشت بوهایی را از خود برجای میگذارند و این کار مسیر ترجیحی را برای گروه بعدی مشخص میکند. مورچههایی که بعدا به راه میافتند غذا را طبق یک مسیر یکپارچه که هم مسیری را که مورچه اولیه ترسیم کرده بود و هم مسیری که توسط دیگران تعیین شده بود را در بر میگیرد به لانه میکشانند. پژوهشگران دریافتند که با در نظر گرفتن موانع بر سر راه این کارآمدترین راه از غذا تا لانه خواهد بود. پس این نمونهای از شناخت جمعی است.
بسیاری از پژوهشگران در رشتههای مختلف از حشراتی که به صورت گروهی زندگی میکنند الهام میگیرند تا مدلهایی بسازند که بتوانند به بشریت خدمت کنند. برای مثال، در سالیان اخیر تعداد فزایندهای از دانشمندان عناصری را از خرد جمعی چشمگیر حشرات برای ایجاد شبکههای محاسباتی در زمینههای کنترل و بهینهسازی یا توسعه مدلهای حرکت تودهها وام گرفته اند. نقطه عزیمت آن مطالعات این است که پیشرفتهای تکاملی که در طی میلیاردها سال رخ دادهاند ممکن است در ساخت مدلهایی مفید باشد که سطح بالایی از انعطافپذیری را در یک محیط پویا ممکن میسازد.
انتقال خرد جمعی حشرات به زندگی جمعی بشر!
مدلهای محاسباتی مبتنی بر رفتار حشرات اجتماعی بهعنوان مثال برای حل «مسئله فروشنده دوره گرد» که در ریاضیات به خوبی شناخته شده است استفاده میشود که به موجب آن هدف، تعیین کارآمدترین مسیر بین چندین نقطه است. یکی از کاربردهای این مدل بهینهسازی وظایف جستجو در اینترنت در پاسخ به پرسشهایی مانند چگونگی یافتن سریعترین راه برای جمعآوری اطلاعات، چیدمان بخشهایی از آن به صورت سلسله مراتبی از نظر اهمیت و سپس نتیجهگیری است.
هم چنین، شناخت جمعی حشرات الهام بخش رباتهای برنامهنویسی است که برای شناسایی مینهای زمینی در یک فضای باز یا جستجوی افراد مجروح در یک ساختمان در حال سوختن بدون قرار گرفتن در معرض سازوکار کنترل مرکزی، استفاده میشوند.
پروفسور «دبورا گوردون» از دانشگاه استنفورد یکی از پژوهشگران برجسته مورچهها می گوید: «مورچهها ممکن است نتوانند رای دهند، نتوانند میتینگ برگزار کنند و یا برنامه ریزی کنند. با این وجود، ما انسانها هنوز ممکن است بتوانیم از شیوه هایی که چنین موجودات ساده برای زندگی خود استفاده میکنند، چیزهایی را بیاموزیم».