راهنماتو- عاشقی میتواند به قلبمان بزند، اما آیا با مغزمان هم کاری میکند؟ دکتر گل دُلِن، دانشیار رشته علوم اعصاب از دانشگاه جان هاپکینز، میگوید: «مشخص شده که عاشق شدن با آزادسازیِ مواد شیمیاییِ اصلی مغز از نواحی مختلف آن مرتبط است.»
راهنماتو نوشت، یکی از این نواحی هیپوتالاموس است. این ناحیۀ چندکارکردی که به اندازه بادام است، در داخل مغز قرار گرفته و هورمونِ اُکسیتوسین یا آنچه دُلِن «هورمون عشق» مینامند را ترشح میکند.
اُکسیتوسین هورمونی ویژه است که پیوند و ارتباط را تقویت میکند. این هورمون در زمان وضعِ حمل، شیردهی، روابط گرمِ عاشقانه و بغل کردن، از سلولهای هیپوتالاموس در غده هیپوفیز ترشح میشود تا برای استفادههای بعدی ذخیره شود.
انواعِ عشق
دُلن میگوید: «اولین چیزی که باید روشن شود منظور ما از عشق است. ما در فرهنگ لغات انگلیسی فقط یک واژه برای عشق داریم اما در فرهنگ یونانی 6واژه برای انواعی از عشق وجود دارد. از شهوت گرفته تا دوستی تا عشقِ عمیق نسبت به انسانها، انواعی از عشق در این فرهنگ هستند.»
همانطور که واژههایی که برای نامیدنِ انواع عشق به کار میرود، متفاوت است، انواع عشقها در مغز نیز یکسان نیستند و انواع متفاوت عشق، مثلِ عشقِ رمانتیک، پیوند والدانه یا عاطفه رفیقانه، به لحاظِ نیرو و قدرتی که بر مغز اعمال میکنند، تفاوت دارند.
اگرچه همه این احساسات تا حدی به یک نوع ماده شیمیایی در مغز مرتبط هستند، اما هیچکدام از سلولهای مشابه یا سلولهای عصبی مشابه در مغز تولید نمیشوند. اکنون دُلن و همکارانشان کشف کردهاند که عشقِ رومانتیک از سلولهای عصبیِ درشتیاختهای یا بزرگتر در هیپوتالاموس ترشح میشوند، درحالیکه، سایر اشکالِ عشق، مثلِ محبتی که به دوستانتان دارید، از سلولهای عصبیِ کوچکتر ترشح میشوند.
نتیجه این تحقیق که در نشریه Neuron Journal منتشر شده همچنین توضیح میدهد که چرا حسِ عشق، بر تمامی حسهای دیگر ما غلبه پیدا میکند و میتواند حسِ نابودشدن به ما بدهد. دُلن میگوید: «فقط اندازه سلولهایی که اوکسیتوسین ترشح میکنند نیست که اهمیت دارد. وضعیتِ عاشقی 60000 تا 85000 مولکولِ اوکسیتوسین را در سلولهای عصبیِ درشتیاختهای آزاد میکند. این مقدار بسیار بیشتر از میزانی است که در سلولهای کوچکتر با بینِ 7000 تا 10000مولکول، آزاد میشود.»
مولکولهای اوکسیتوسینِ مرتبط با عشقِ رومانتیک و پیوندِ عاشقانه، به محضِ آزادشدن به شکلهای متفاوتی عمل میکنند. دُلن میگوید: «وقتیکه اوکسیتوسین سلولهای درشتیاخته (سلولهای عصبیای که مسئولِ عشقِ رومانتیک هستند) را ترک میکند، وارد جریانِ خون و مایعِ نخاعیِ درگردش میشود که مغز را در بر میگیرد. این مایع در مسیر خود، هر جاییکه با سلولهای حاویِ گیرندههای اوکسیتوسین ـ مثلِ غدد آدرنال، رحم، پستانها و مغز ـ برخورد میکند، به آنها میچسبد و آن گیرندهها را فعال میکند. پاسخِ گیرنده با توجه به هر اندامی متفاوت است؛ اما شاملِ تولیدِ لاکتوز، سرکوبِ گیرندههای استرس و حسهای مرتبط با عشق شاملِ حسِ وابستگی و یوفوریا - شادی- میشود.
دُلن میگوید: «عشقِ بزرگ همه مغز را چون سیلاب فرار میگیرد. برای همین است که وقتی عاشق هستید همهچیز را گلوبلبل میبینید و متوجه رفتارهای آزاردهنده طرف مقابل - مثلِ فراموشکردن بستنِ در توالت فرنگی بعد از استفاده از دستشویی ـ نمیشوید.»
دُلنِ میگوید: «در مقایسه با این وضعیت، سلولهای عصبیِ کوچکتر اوکسیتوسین را به مقدار خیلی کمتر آزاد میکنند زیرا شما نیاز دارید که رفقایتان را قضاوت کنید و ببینید آیا آنها حامیتان هستند یا نه.»
دُلن توضیح میدهد: «وقتی اوکسیتوسین سلولهای عصبی کوچکتر (که سلولهای مرتبط با عشقهای افلاطونی یا همان دوستانه هستند) را رها میکنند، فقط به گیرندههای خاصی در مغز منتقل میشوند و مغز را غرق در خود نمیکنند و وارد جریان خون هم نمیشوند.
مطالعاتی روی موشها
یکی از محدودیتهای این نوع مطالعات آن است که بسیاری از آنها به جای انسانها روی جوندگان انجام شدهاند و به رفتارهایی مثلِ جفتیابی در آنها توجه شده است.
تصویربرداریهای مغزی، مثلِ اِمآرآیِ فاکشنال، میتواند میزانِ خونی که در نواحی خاصی از مغز جریان پیدا میکند را نشان دهد. اما دُلن میگوید: «این روش نمیتواند سلولهای خاصِ عشقی مرتبط با هر کدام از سلولهایی که در اعماق هیپوتالاموس هستند را از هم تفکیک کند.»
دانشمندان با استفاده از موشهایی که مهندسی ژنتیکی شدهاند و در آنها سلولهای خاصِ عصبی در هنگامِ فعال شدن شروع به درخشیدن میکنند، میتوانند نشان دهند که چطور عشق میتواند بر کارِ مغز اثر بگذارد. دُلن توضیح میدهد: «با تزریق ماده فلورسنت به سلولهای عصبی میتوانیم نشان دهیم که وقتی عشق شعله میکشد، کدام سلولها روشن میشوند.»
توجهِ متمرکز
ساندرا جی.ای لانگِسلاگ، دانشیار علوم روانشناسی در دانشگاه میسوری، درباره چگونگی تغییر یافتنِ مغز به محضِ تجربه عشق تحقیق کرده است. او و همکارانش با کمکِ تصویربرداریهایی که روی بخشهایی از مغز انجام دادهاند، نشان دادهاند که برخی نواحیِ مغز افراد در هنگامِ تماشای تصاویرِ عزیزانشان، در مقایسه با تماشای افرادِ آشنا، اکسیژنِ بیشتری دریافت میکند که میتواند نشاندهنده جریان خون و فعالیتِ مغزی باشد.
این دانشمند همچنین از تصویربردارِیِ الکتروانسفالوگرام EEG استفاده کرده تا فعالیت مغزی را درست در زمانی که افراد در حالِ تماشای این عکسها هستند، اندازهگیری کند. آزمونها نشان دادند که مغزِ افراد در هنگام تماشای تصاویرِ شرکای عاطفیشان به مدتِ طولانیتری روشن میماند. «ما توانستیم نشان دهیم که افراد در مقایسه با غریبههای زیبا یا دوستانشان، به عزیزانشان توجه بیشتری نشان میدهند.»