راهنماتو- سلاحهای هستهای میتوانند میلیونها نفر را به کام مرگ بکشانند، شهرها را از روی زمین محو و خاک را برای نسلهای متمادی نابارور کنند.
به گزارش راهنماتو، 9کشور هستهای جهان ـ چین، فرانسه، هند، اسرائیل، کره شمالی، پاکستان، روسیه، انگلستان و ایالات متحده آمریکا ـ در مجموع زرادخانهای با حدوداً 13000 کلاهک هستهای دارند. این رقم پرسشهای واضحی را به ذهن میآورد. مثلاً اینکه احتمال انفجار هستهای چقدر است؟ و چه سازوکارهایی در مکان وجود دارد که از انفجار تصادفی بمبهای هستهای پیشگیری میکند؟
فیلیپ سی. بلیک، دانشیار مطالعات تروریسم و منع اشاعه [سلاح] در مؤسسه میدلبری در کالیفرنیا، میگوید: «سلاحهای هستهای اولیه بسیار آسیبپذیر و شکننده بودند اما سلاحهای مدرن هستهای با سطوح بالایی از ایمنی، امنیت و قابلیت اطمینان طراحی شدهاند.»
معنایش این است که انفجار تصادفی بسیار نامحتمل است. «اگر سلاح هستهای در محیطِ مناسبش ذخیره شده باشد، احتمال انفجار تصادفی آن در آمریکا از 1 در 1میلیارد تجاوز نمیکند. اگر محیط مناسب نباشد، احتمال انفجار 1 در 1میلیون خواهد بود.»
منظور بلیک از محیطِ نامناسب، محیطی است که برای مثال در آن «احتمال آتشسوزی در انبار تسلیحاتِ هستهای یا تصادف با اشیاء پرنده در هنگام حمل تسلیحاتِ هستهای» وجود داشته باشد. بلیک میگوید هر دو رویداد در گذشته اتفاق افتادهاند و سلاحهای هستهای منفجر نشدهاند.
بلیک میافزاید: «سلاحهای هستهای به صورتِ یک-نقطهای ایمن شدهاند. بنابراین اگر یکی از ترکیباتِ انفجاری سلاح بهطور تصادفی منفجر شود، احتمال رخدادنِ انفجار اتمیِ بزرگتر از 4کیلوتُن نباید از 1 در 1میلیون تجاوز کند. برای آنکه مقایسه دستتان بیاید، بمبی که روی هیروشیما افتاد در حدود 15کیلوتن بود.
برای اطمینان یافتن از اینکه بمبهای هستهای فقط 1در1میلیون یا 1در1میلیارد احتمال انفجار تصادفی یا انفجار بر اثر سانحه دارند، وزارت انرژی آمریکا، ملزم کرده که زیرسیستمهای ایمنیِ تودرتو که مستقلازهم عمل میکنند، تعبیه شوند. اگر دو زیر سیستم ایمنی به کار برده شود، اطمینان از ایمنی سلاح 1در1میلیون خواهد بود و اگر 3زیرسیستم ایمنی استفاده شود، این مقدار به 1در1میلیارد ارتقاء مییابد.
مرگ و ویرانی
تا امروز فقط دو بمب اتمی به صورتِ هدفمند برای کشتار و ویرانی گسترده استفاده شده است: بمبارانهای دو شهرِ هیروشیما و ناکازاکی توسطِ آمریکا در روزهای 6 و 9آگوستِ سال 1945 که تقریباً منجر به مرگ 214000نفر و زخمی و بیمار شدنِ صدهاهزار نفر دیگر شد.
طی 80سالی که از این واقعه گذشته است، درک ما از چگونگی کارکردِ سلاحهای هستهای نیز پیشرفت کرده و امروز سلاحهای هستهای قدرتمندتر و مخربتر از قبل شدهاند. بی83، قویترین بمب هستهای در مجموعه سلاحهای هستهای آمریکاست که با قدرتِ انفجاری 1.2مگاتن، 60برابر قویتر از بمبی است که آمریکا روی شهر ناکازاکی انداخت. گفته میشود که 650عدد از این بمبها درحالِ حاضر در آمریکا در خدمت هستند.
با توجه به خطری چنین مهیب، چه پروتکلهایی در محل وجود دارد که از مرگ و ویرانی پیشگیری کند؟
یکی از اقداماتِ ایمنیِ مهم نظارتِ دائمی روی ترکیباتِ بمب و تعویضِ بهموقعِ ماژولها یا قطعاتی است که منسوخ و فرسوده شدهاند. بلیک میگوید: «اجزاء تشکیلدهنده بمب هستهای عمر کوتاهی دارند؛ بهخصوص عمرِ گازِ بهاصطلاح تقویتکنندهای که سوخت همجوشی را فراهم میکند، بسیار کوتاه است. همجوشی زمانی رخ میدهد که دو اتم سبک با هم پیوند برقرار میکنند تا یک اتمِ سنگینتر را درست کنند. اما زمانی که ماده رادیواکتیو موجود در سلاحهای هستهای فاسد میشود، باید دوباره پر شود.»
برای مثال، تریتیوم، یک ایزوتوپ رادیواکتیو هیدروژن است که نیمهعمرِ آن در حدود 12.33سال است که یعنی نیمی از مقدار آن در این چارچوب زمانی فاسد میشود. معنایش این است که ناظری دقیق باید مدام سلاحهایی که حاویِ تریتیوم هستند را بررسی کند.
سایر اجزای بمب هستهای هم عمر خدمترسانیِ محدودی دارند، بنابراین سلاحها باید گاهبهگاه دوباره از نو ساخته شوند. بلیک میگوید: «یکی از اجزاء تشکیلدهنده بمب اتم که طولانیترین عمر را دارد، گودال پلوتونیوم است که ممکن است تا بیشاز 100سال بتوان آن را بارها استفاده کرد. این گودالها اجزای اصلی تشکیلدهنده کلاهکهای هستهای هستند. آنها پوستههای کرویِ ساختهشده از پلوتونیوم هستند که معمولاً به اندازه توپ فوتبال ساخته میشوند. وقتی که سلاح هستهای منفجر میشود، پلوتونیوم یک واکنشِ هستهای کوچک ایجاد میکند. این واکنش خود باعثِ ایجاد یک انفجار ثانویِ هستهای بهمراتب بزرگتر در محموله اصلی هستهای میشود. به بیانِ سادهتر، گودالها آن مادهای را که سلاح هستهای را تبدیل به بمب میکند در خودشان نگه میدارند.
کنترلِ استفاده و پیشگیری از شکلگیری جرم بحرانی
بلیک میگوید که سلاحهای مدرن هستهای کنترل کاربرد دارند تا از انفجار ناخواسته آنها پیشگیری شود. برای مثال یک کلاهکِ هستهای قبل از مسلح شدن باید شرایط خاصی را تجربه کند تا در سیلو یا وقتی روی زیردریایی حمل میشود، منفجر نشود. ضمناً، سلاحهای مدرن هستهای طوری با دقت طراحی شدهاند که اطمینان حاصل شود، در حالتِ غیرفعال، موادی که لازم است با هم ترکیب شوند تا یک انفجار هستهای بزرگ ایجاد شود، از هم دور نگه داشته شوند.
در حدود 60ابزار ایمنی در سلاح هستهای به کار گرفته شدهاند تا از انفجار ناخواسته پیشگیری شود. برای مثال سوییچهای اینرسی (در زمان شوک یا لرزه فعال میشوند) یا شتابسنج (که لرزه را اندازهگیری میکند) فقط زمانی به بمب هستهای اجازه فعال شدن میدهند که در یک چارچوبِ زمانی مشخص در معرضِ درجه مشخصی از شتاب یا لرزه قرار بگیرد.
درضمن از مواد هستهای شاملِ اورانیوم و پلوتونیوم نیز باید به خوبی محافظت شود زیرا این مواد حتی در حجم میتوانند به جرم بحرانی تبدیل شوند.