راهنماتو- تمدنِ استثنائی ناک (Nok)، در سال 1928 و در پی کشفِ انبوهی از اشیاء تاریخیِ ساختهشده از گلِ رسِ سرخرنگ (تراکوتا) توسط معدنچیان قلع در بخشهای جنوبی ایالت کادونا در نیجریه مرکزی کشف شد.
به گزارش راهنماتو، از آنزمان، اکتشافات باستانشناسی و تحقیقات گستردهای که درباره تمدن ناک انجام شده است، نشان میدهد که آنها احتمالاً نخستین تمدن پیچیده در غرب آفریقا بودند که حداقل از 900سال قبلازمیلاد تا ناپدیدشدنِ رازآمیزشان در حدود سال 200بعدازمیلاد، در این مکان زندگی میکردند.
ناکها جامعهای پیشرفته با یکی از پیچیدهترین نظامهای قضایی آن زمان و نخستین تولیدکنندگان مجسمههای سفالی در اندازه واقعی در صحرای آفریقا بودند. باستانشناسان همچنین ابزار سنگی، نقاشیهای روی صخره و وسایل آهنی از قبیل سرنیزههای ترسناک، گردنبند و چاقوهای کوچک را در در محوطههای باستانی مرتبط با آنها کشف کردهاند.
مجسمههایی از گِل سرخرنگ
تاکنون معماییترین و جذابترین جنبه فرهنگ ناکها مجسمههای ساختهشده از گل سرخ بوده که گالری آفریقاییِ «خاطراتِ آفریقا»، آنها را با عناوینی مثلِ «فوقالعاده، شگفتانگیز، فرازمانی و فرازمینی» توصیف کرده است.
این مجسمهها که به حداقل 500سال قبلازمیلاد بازمیگردند، تقریباً همیشه آدمهایی با سرهای بزرگ و اغلب کشیده و چشمانِ بادامیِ توخالی و لبهای از هم گشوده هستند. این ویژگیهای غیرمعمول بهویژه از این حیث گیجکنندهاند که مجسمهها بر مبنای تناسب درستِ سر، بدن و پاها ساخته شدهاند که منجر شده برخی در توصیف آنها از اصطلاحِ «شبیهِ فرازمینیها» استفاده کنند.
بهنظر میرسد برخی از مجسمههای گِلیِ فرهنگ ناک افرادی را با وضعیتهای جسمانی مانند غولآسایی یا فلج صورت به تصویر کشیدهاند. هنوز هدف دقیق از این بازنماییهای «بیمارگون» مشخص نیست. ممکن است که هدفشان این بوده که از این اشیاء به مثابه طلسمهای محافظتکننده در برابر این بیماریها استفاده کنند اما این فقط یک حدس است.
بازرسی میکروسکوپی گِلی که برای ساخت این مجسمهها استفاده شده است نشان میدهد که این گل تقریباً در همه مجسمهها در فرهنگ ناک یکسان است که نشان میدهد که این گِل از منبعی واحد که هنوز ناشناخته است، به دست آمده است. هنوز اطلاعات زیادی درباره هدف دقیق از ساخت این مجسمهها وجود ندارد اما برخی نظریهها پیشنهاد میدهند که این مجسمهها به عنوان طلسم برای پیشگیری از شکست در تولید محصولات کشاورزی، بیماری و ناباروری استفاده میشدند، برخی نیز میگویند که این مجسمهها شخصیتهای عالیرتبهای بودند که مردم آنها را میپرستیدند.
بااینحال، ساخت مجسمههایی بااندازههای واقعی تنها شواهد موجود از پیشرفته بودنِ این جامعه نیست. تحقیقات نشان میدهند که این مردمان یک نظام اداری بسیار پیشرفته برای اطمنیان از اجرای نظم و قانون داشتند.
فلزکاریِ پیشرفته
تمدن ناک به خاطر مهارتِ چشمگیر فلزکاریاش که برای عصر خودشان بسیار پیشرفته بود، معروفند. مردم ناک اشیاء ظریفی را با استفاده از آلیاژهای مس و آهن تولید میکردند، انواعی از سلاح، ابزار و اشیاء تزئینی میساختند. تکنیکهای فلزکاری آنها شامل ریختهگری، جوشکاری و آهنگری بود که به آنها اجازه میداد اشیائی را در اندازههای متنوع و بسیار پیچیده تولید کنند. بسیاری از اشیاء فلزی آنها با الگوها و طراحیهای ظریف مثلِ اشکالِ هندسی و حیواناتِ مُسَبّک تزئین شده بود که نشاندهنده تواناییهای هنریشان است. فلزکاریهای فرهنگ ناک فقط جنبه کاربردی نداشت بلکه در خدمتِ بعد زیباییشناسی نیز بود.
همچنین مهارت فلزکاری مردم ناک عامل مهمی در وضعیت اقتصادی و اجتماعی آنها بود. آنها اشیائ فلزیشان را با جوامع همسایه مبادله میکردند که کمکشان کرده بود تا به عنوان صنعتگرانِ ماهر شهرت دستوپا کنند. توانایی مردمانِ ناک در تولید ابزار و سلاحهای آهنی به آنها دربرابر همسایگانشان برتری بخشیده بود و این امکان را برایشان فراهم کرده بود که زمینهای وسیعتری را برای کشاورزی و دفاع از جوامعشان پاکسازی کنند. تولید اشیاء فلزی نقشی مهم در پیشرفت سلسلهمراتب اجتماعی آنها نیز ایفا میکرد، بهطوری که آنهایی که به اشیاء فلزی دسترسی داشتند به عنوان افرادی قدرتمندتر و مهمتر در جامعه شناخته میشدند.
نظام قضایی
این حقیقتی پذیرفته شده است که نظام قضاییِ ناکها از نظام قضایی جوامع غربی قدیمیتر بوده است. مردمِ ناک انواعی از دادگاهها را برای رسیدگی به پرندهها از موارد خردِ مدنی مثلِ دعواهای خانوادگی و ادعاهای غلط، تا موارد جنایی مثل دزدی، قتل و روابط نامشروع داشتند.
این مردمان باور داشتند که هر جنایتی نفرینی را جذب میکند که قادر است کل خانواده را نابود کند، بنابراین باید از این جرائم پرده برداشت و از عواقب آن پیشگیری کرد. مظنون برای قسمیاد کردن به شیوهای باستانی که شاملِ ایستادن بین دو تخته سنگ بزرگِ روبهخورشید ، که عالیترین خدا به اسمِ «نام» بود، به محضر دادگاهی عمومی آورده میشد. مظنون آنوقت قسم میخورد که حقیقت را بگوید. مواردی که در دادگاههای عمومی حل نمیشدند در دادگاههای عالی با درهای بسته و به شکلِ خصوصی برگزار میشدند.
این دادگاهها به ریاست یک روحانی اعظم و تعداد رئیسِ قبیله اجرا میشد. هر کسی که در دادگاه گناهکار شناخته میشد باید مرغ یا بز برای خدایان قربانی میکرد و برای روحانی اعظم نیز نوشیدنی میبرد. آنوقت شهر یک روز جشن را اعلام میکرد که در آن روز مردم به خاطر آنکه توانسته بودند موفقیتآمیز یک مسئله را حل کنند و شر را از مردم دور کنند، جشن میگرفتند.
آنها به طرزی رازآلود ناپدید شدند
کاهش شدید در حجم سفال و گل رس در لایههای خاک نشان میدهد که جمعیت ناک که زمانی در حال شکوفا شدن بود، ناگهان کاهش پیدا کرد و تقریباً بعد از سال 200بعدازمیلاد آثاری از آنها یا شواهدی از اینکه نشان دهد چرا آنها ناپدید شدند، وجود ندارد. برخی پیشنهاد میدهند که استفاده بیرویه از منابع طبیعی یا اتکای شدید به زغالسنگ ممکن است در ناپدیدشدنِ آنها نقش داشته باشد و برخی دیگر نیز معتقدند که مجموعهای از چند احتمال شامل تغییرات اقلیمی، همهگیری، حمله دشمنان، همهگیری یا قحطی باعث ازبینرفتنِ آنها شده است.
تمدن ناک میراثی چشمگیر را برای مردمانی که بعد از آنها آمدند به جا گذاشت اما هنوز پرسشهای بیجوابی درباره ناکها وجود دارد. ما هنوز نمیدانیم آنها چرا یکباره ناپدید شدند یا ماهیتِ منحصربهفرد مجسمههای گِلی آنها چیست.