راهنماتو- خیلی قبلازآنکه ما بدانیم پرندگان میتوانند میدانِ مغناطیسی زمین را «ببینند»، آلبرت اینشتین در نامهای به یک محقق از احتمال برخورداری حیوانات از حواس برتر صحبت کرده بود.
به گزارش راهنماتو، نامۀ مفقودشده این دانشمند که در پاسخ به یک مهندس در سال 1949 نوشته شده است، نشان میدهد که او در زمینههای زیستشناسی و فیزیک فوقالعاده پیشگو بوده است.
پرسشِ اصلیِ مهندس گلین دیویس که شروعکننده این نامهنگاریها بوده هنوز پیدا نشده، اما از روی پاسخی که اینشتین به او داده میشود فهمید که دیویس چیزی درباره ادراک حیوانات و اطلاعاتی که ادراک آنها درباره جهان فیزیک میتواند به ما بدهد، پرسیده بوده است.
اینشتین در پاسخ به او نوشته است: «تصور میشود که تحقیق درباره رفتار پرندگان مهاجر و کبوتران قاصد ممکن است روزی به فهمِ برخی فرایندهای فیزیکی منجر شود که تاکنون ناشناخته ماندهاند.»
70سال گذشته و اکنون ما میدانیم که حدس اینشتین درباره این مسئله کاملاً درست بوده است. شواهد نشان میدهند که پرندگان میتوانند میدانهای مغناطیسی زمین را با استفاده از گیرندههای حساس بهنورِ مخصوصی که در داخل چشمهایشان وجود دارد و به تغییرات ظریفِ میدان مغناطیسیِ زمین حساس است، مشاهده کنند. این همان چیزی است که به آنها کمک میکند بدون آنکه گم شوند، هزاران کیلومتر مهاجرت کنند.
سایر حیوانات مثل لاکپشتهای دریایی، سگها و زنبورها هم از تواناییِ خارقالعادهای برای حس کردن میدان مغناطیسی سیاره زمین برخوردار هستند، و لزومی ندارد که فقط با چشمهایشان آن را ببینند.
محققان درباره این نامه نوشتهاند: «حیرتآور است که اینشتین این توانایی را دههها قبل از مشاهدات تجربیای که نشان دادند حیوانات درحقیقت میدانهای مغناطیسی را درک میکنند و از این اطلاعات برای مسیریابی استفاده میکنند، درک کرده بوده است.»
بااینحال برنده جایزه نوبل برای این شیوه تفکرش سرنخهایی داشت. این نامه در دورانی نوشته شده است که زیستشناسی و فیزیک بیشاز هر زمانی در هم ادغام شده بودند. پژواکیابی خفاش اخیراً کشف شده بود و فناوریِ رادار نیز تازه داشت جا میافتاد.
درحقیقت، دیویس خودش یکی از محققان این رشته بود که احتمالاً دلیل علاقهمندی او به حسهای عجیبِ حیوانات از جمله زنبورها را نشان میدهد. او فهمیده بود که اینشتین درکش خواهد کرد. بهنظر میرسد که فیزیکدان معروف نیز شیفته زیستشناسی، به مثابه پنجرهای به روی نیروهای دیدهنشده فیزیک، بود.
جواب او به نامه دیویس، که تا زمانِ مرگ دیویس در سال 2011 پیدا نشد، کوتاه است اما تأیید میکند که او هم متقابلاً شیفته رفتار زنبورها بوده است. اینشتین در نامهای تایپشده میپذیرد که با کارل فون فریش، که اخیراً متوجه شده بود زنبورها با استفاده از الگوهای قطبیِ نور مسیریابی میکنند، آشنایی کامل دارد.
گفته شده که اینشتین 6ماه پیش از نوشتن این نامه در یکی از جلساتِ سخنرانی فریش در دانشگاه پرینستون شرکت کرده بوده است. او حتی ملاقاتی شخصی با این محقق داشته و این تعاملات به وضوح تأثیر خودشان را روی اینشتین گذاشته بودند.
درحالیکه به نظر میرسد دیویس بسیار علاقهمند بوده که بداند این دانشهای زیستشناسی جدید چگونه میتوانند بر فناوریهای آینده اثر بگذارند، اینشتین به او گفته که به تحقیقات زیستشناسی بیشتری نیاز است.
او در پاسخ به دیویس گفته است: «من نمیتوانم امکانی برای استفاده از این نتایج در تحقیقات مربوط به فیزیک ببینم. این امر فقط در صورتی میتواند محقق شود که نوع جدیدی از ادراک حسی از طریقِ رفتار زنبورها آشکا شود.»
از زمانِ ارسال این نامه ما چیزهای زیادی درباره رفتار زنبورها و اینکه چطور این حشرات کنجکاو دنیایشان را ادراک میکنند، آموختهایم. درست همانطور که اینشتین پیشبینی کرده بود، این دانش هماکنون به ما کمک میکند تا تکنولوژیهایی مثلِ دوربینهای روی آیفون را ارتقا دهیم.»
بااینحال و باوجودِ سالها تحقیق هنوز رازهای زیادی باقی است. سازوکار دقیقی که حیوانات از طریق آن نور را درک یا میدان مغناطیسی را حس میکنند هنوز مشخص نیست و ممکن است این امر برای گونههای مختلف متفاوت باشد.
برای مثال بهنظر میرسد که زنبورها میدان مغناطیسی را در شکمهایشان احساس میکنند، درحالیکه پرندگان و سگها بهنظر میرسد که غالباً از طریق گیرندههای حساس به نوری با عنوانِ کریپتوکروم که در چشمهایشان وجود دارد آن را احساس میکنند.
حتی سلولهای انسان نیز کرپیتوکروم میسازند و تحقیق اخیری نشان میدهد که این سلولها به تغییراتِ میدان مغاطیسی بهصورت پویا واکنش نشان میدهند.
کنایهآمیز است زیرا شما چنین چیزی را از یک واکنش کوآنتومیِ محض انتظار دارید. برای آنکه یک گیرنده حساس به نور مغناطیس را درک کند، نیاز دارد تا الکترونهای درونسلولیاش درهمتنیده شوند، و اینشتین در آن زمان چنین چیزی را رد کرده و به تمسخر «کنش ترسناکِ از راه دور» نامیده بود.
واضح است که اینشتین هم خطا میکرده؛ اما حتی در زمینه علومِ دیگری غیر از حوزه تجربه و تخصصاش نیز مغزش کار میکرده است!