راهنماتو- از مقبره پادشاه توت تا طومارهای دریای مرده، بهنظر نمیرسد باستانشناسان قادر به اکتشاف چیزی نباشند؛ پس چگونه است که هنوز آتلانتیس را پیدا نکردهاند؟
به گزارش راهنماتو، این پرسشی است که مرتب توسط باستانشناسانِ حقیقی مثلِ دیوید اِس. اندرسون که میگوید روزی نیست که با این پرسشها بمباران نشود، پاسخ داده میشود. اندرسون، استادیار دانشگاه رادفور که در زمینه باستانشناسی مایا و آمریکای میانه تخصص دارد، میگوید: «مردم اغلب درباره باستانشناسِ شبهعلمی از من سؤال میپرسند تا باستانشناسیِ رایج.»
برای اندرسون و همکاران او، پاسخ همیشه همان است: ما هرگز آتلانتیس را پیدا نخواهیم کرد چون آتلانتیس فقط یک افسانه است. اما وجودِ فرضی این جزیره (یا قاره) مانعی برای برانگیختنِ تخیلات عمومی نبوده و هزاران سال گمانهزنی و نظریههای توطئه درباره این سرزمینِ آبی برجای مانده است.
اختراعِ آتلانتیس
آتلانتیس یک پدیده مدرن مثلِ سفر به مرکز زمین یا سریال اخیر نتفلیکس، آخرالزمان باستانی، است. اما این داستان زاییده تفکراتِ فیلسوفِ یونان باستان، افلاطون است که ویژگیهای این جزیره را در دو گفتوگویی که در قرن چهارم پیشازمیلاد با سقراط داشته، برشمرده است.
افلاطون آن را «آتلانتیس نِسوس» یا «جزیره اطلس» نامید و هدفش هرگز بازنماییِ اوجِ دستاوردهای بشری نبود. بلکه، این تمدنِ جزیرهای به عنوانِ «جلوهنمایی» طراحی شده بود تا شهرِ واقعیِ آتن بهتر دیده شود. در گفتوگوهای افلاطون، آتلانتیس کشوری پیچیده توصیف شده است که بعد از آنکه رهبرانِ متعصب آن تلاش میکنند به یونان حمله کنند، سقوط میکند. افلاطون میگوید، خدایان، آتلانتیس را به دلیلِ اشتهای سیریناپذیرِ مردمانش به قدرت تنبیه کردند؛ خدایانی که فجایع طبیعی را رها کردند که باعث شد آتلانتیس در دریا غرق شود و آنچه از قدرتش باقی مانده بود، از بین برود.
فلینت دیبل، باستانشناس و مارس-اسکلودوسکا کوری، محقق همکار او در دانشگاه کاردیف، میگویند: «افلاطون دروغگو بود. او هرگز ادعا نکرده که تاریخ را مینگارد.»
بااینکه گفتوگوهای خودِ افلاطون، از جمله اصرارِ شخصیتهای این گفتوگو مبنی بر اینکه این داستان در بهترینحالت فقط یک شایعه است، سرشار از سرنخهایی درباره تخیلی بودنِ آتلانتیس است؛ از همان زمان تا امروز، این شهر به همراه این ادعا که مکانی واقعی بوده که بقایای آن حاوی اسنادی از وجود یک تمدنِ برتر و گمشده است، تخیلِ بشر را تغذیه کرده است.
نقشه ای قرن هفدهمی از آتلانتیس
پدیدار شدنِ مجددِ آتلانتیس
صدها سال بعد از مرگِ افلاطون، داستان آتلانتیس نخست در نوشتههای فیلسوفانِ مسیحی و یهودی و سپس در آثار نظریِ امثالِ فرانسیس بیکن که داستانِ او با عنوان «آتلانتیسِ جدید» پس از مرگش در سال 1626 منتشر شد، دوباره پدیدار شد. در کتاب او، آتلانتیس جامعهای آرمانشهری در جزیرهای دورافتاده در اقیانوس آرام است که ساکنانش مردمانی باسواد و عمیقاً مسیحی هستند.
در آن زمان، اروپاییها با تغییراتِ شگرفی در عقایدشان نسبت به جهان دستهوپنجه نرم میکردند؛ عقیدهای که با افزایش تماس بین اروپاییها و بومیان در سراسر قاره آمریکا و اقیانوسیه در عصر اکتشاف به طرز چشمگیری در حالِ گسترش بود.
اندرسون که درباره آتلانتیس کتابی نوشته که به زودی منتشر میشود، میگوید: «جهان غرب در تقلا بود تا بفهمد چطور ممکن است قارههای دیگری با ساکنانی در داخل آنها وجود داشته باشند، آنها از کجا آمدهاند و در کجای تاریخ کلاسیک و مسیحیِ انجیلی جای میگیرند.» اندرسون تأکید میکند، اروپاییها به جای آنکه بپذیرند بومیان هم تمدنهای پیشرفته خودشان را داشتهاند، از داستان آتلانتیس استفاده کردند تا به کمک آن ساختارها و جوامعی که در قاره آمریکا پیدا کرده بودند را توضیح دهند.
یکی از این افراد، شارل دو بوربورگ، کشیشی فرانسوی بود که متونِ آمریکای میانه را گردآوری و تمدنِ مایا را به آتلانتیسِ دنیای واقعی ربط داد. نوشتههای دوبوربورگ یک باستانشناسِ بریتانیایی-آمریکایی، به نامِ آگوستوس لاپلانجن، را ترغیب کرد تا در اواخر قرن نوزدهم در یاکوتان به دنبال تمدنِ آتلانتیس بگردد.
پس از او ایگناتیوس دانلی، نویسنده و سیاستمدارِ آمریکایی، در سال 1882 کتابی درباره آتلانتیس منتشر کرد که نظریهای منجسم درباره آتلانتیس به عنوان یک قاره گمشده را مطرح میکرد که همان سیلِ عظیمی که در کتاب مقدسِ یهودیان به آن اشاره کرده است، آن را نابود کرده و احتمالاً ساکنانِ آن که فناوریِ پیشرفته داشته و ابرانسان بودند، سرمنشأ تمدنهای مدرن در سراسر جهان بودهاند.
دیبل میگوید: «او از داستان آتلانتیس برای توضیح کلِ تاریخ استفاده میکند و بازنماییِ مدرنِ آتلانتیس تقریباً همان انعکاسِ نظریه پرشورِ دانلی است.»
یک آرمانشهرِ گمشده؟
پیروانِ نظریهپردازانِ آتلانتیس در سراسر جهان از مدیترانه گرفته تا اقیانوس آرام، آتلانتیک و حتی اسکاندیناوی به دنبال این جزیره گمشده گشتهاند. اما دیبل میگوید، جستجوگرانِ آتلانتیس اگر جستجو را از خودِ یونان شروع میکردند و به همان جا هم ختم میکردند، در وقتشان صرفهجویی میکردند.
دیبل که تحقیقات مبسوطی درباره افسانه آتلانتیس انجام داده است، میگوید: «باستانشناسی یونان نشان میدهد که چرا آتلانتیس مکانی واقعی نیست و چرا نباید به دنبال آن باشیم. در گفتوگوی افلاطون، آتلانتیس به عنوان «جلوهنمای» [فویل: نمونهای بد که برای بهتر دیده شدنِ نمونه خوب، توصیف میشود] دولت-شهرِ آتن معرفی میشود اما حتی ویژگیهای جغرافیاییای که افلاطون در داستانش از آتن مطرح میکند چیزی علیه تاریخ ثبتشده توسطِ باستانشناسان نیست.»
دیبل میگوید: «این [شهر] چیزی نیست که تاریخ آن را اثبات کند. حتی شهرِ تخیلی افلاطون در آثار هنری بهجای مانده از دورانِ حیات او دیده نمیشود که نشان میدهد آتلانتیس زاییده تخیلاتِ این فیلسوف بوده و نه باوری عمومی و گسترده.»
توطئهای که نبود
باوجودی که شواهد تاریخیِ واقعی برای حمایت از تمثیلِ افلاطون وجود ندارد، اما این امر مانعی برای تداوم جستجوها برای یافتنِ شهر گمشده آتلانتیس نبوده و مردم اغلب میگویند که باستانشناسان شواهد و مدارک را از مردم پنهان کردهاند.
اندرسون میگوید: «این عقیده که باستانشناسان چیزی را پنهان میکنند یا چیزی را عمومی نمیکنند مضحک است. یک باستانشناس با به چالشکشیدنِ دانش موجود میتواند اسم و رسم پیدا کند.»
برای اندرسون و دیبل، مواجهه و مخالفت با باورهای عمومی گسترده به این جزیره افسانهای و ادعاهایِ باستانشناسیِ مبهمی که درباره مکانِ احتمالی آن وجود دارد، در حاشیه تخصصِ باستانشناسیِ آنها قرار دارد. دیبل مطالعاتِ زیستمولکولی روی ایزوتوپهای دندان حیوانات یونان باستان انجام داده و کاوشهای اندرسون درباره سکونتگاههای مایا در دورانِ پیشاکلاسیک است.
اکنون صحبت کردن علیه شخصیتهایِ تلویزیونی مثلِ گراهام هنکاک، مجری اهل بریتانیا، به بخشی از شغلِ این دو محقق تبدیل شده است. او استدلال میکند باستانشناسان شواهدِ وجود تمدنهای پیشرفتهای مثلِ آتلانتیس را که هزاران سال قبل وجود داشته و ساکنانش در سراسر جهان پراکنده شدند تا اینکه یک شهابسنگ با زمین برخورد کرد و سیلی بزرگ را ایجاد کرد، از مردم مخفی کردهاند.
اندرسون میگوید: «اگر فکر میکنید مطالعه جهان باستان حلِ یک چیستان یا فاش کردنِ سرنخهای یک معماست، در جهانی فانتزی گیر افتادهاید که توسطِ نویسندگانِ پالپفیکشن نوشته شده است. این جهانی است که بازی کردن در آن جالب است اما تحقیقِ واقعیِ باستانشناسی نیست.»
و البته حقیقتی درباره ادعای واقعیت داشتنِ آتلانتیس وجود دارد که جنبه سرگرمکننده ندارد. ظنوگمانها درباره وجود آتلانتیس منبعِ نظریههای افراطیِ حمایتکننده از نازیسم بود که شاملِ این ادعاها میشد که این قاره موطنِ آریاییهای فوقِ برتر بوده است. و اصرار بر اینکه تمدنی گمشده مسئول شهرهای باشکوهی است که در دوران پیشااستعماری در آمریکا ساخته شدهاند، موفقیتهای واقعیِ بومیانِ آمریکایی برای ساختِ این شهرها را کماهمیت جلوه میدهد.
دیبل میگوید: «گمان نمیکنم هر فردی که به این شهر اعتقاد دارد لزوماً نژادپرست یا برتریطلب است اما افسانه آتلانتیس برتریِ نژاد سفیدپوست را تقویت میکند.»
آتلانتیس آدمِ بدِ قصه بود
محققان میگویند اگر عموم به آتلانتیس علاقه دارند شاید بهتر باشد که به ابعاد دیگرِ این داستان باستانی نیز توجه کنند. از نظرِ دیبل که روی واکنش مردمان باستانی به تغییرات اقلیمیِ زمانشان مطالعه میکند، فجایع طبیعیای که در داستان آتلانتیس وجود دارد نشان میدهد که تمرکز بر فجایعی مثلِ سیلها یا زمینلرزهها بسیار راحتتر از تهدیدهای اقلیمیِ رایجتر، اما به همان نسبت پرخطر، مانند خشکسالی و ناامنیِ غذایی است. و از نظر اندرسون، ارزش دارد به جای آنکه وقت صرف پیدا کردنِ جزیرهای شود که فقط به عنوان مثالی برای اثباتِ نقطهنظرِ این فیلسوف خلق شده است، به آنچه افلاطون واقعاً قصد داشته از طریق این داستان مطرح کند توجه شود.
اندرسون میگوید: «برطبقِ افلاطون، آتلانتیس تلاش میکرد که تمدن را از بین ببرد.» آتلانتیس آدمِ بدِ قصه افلاطون است. او میگوید، به جای شیفتگی درباره احتمال وجود چنین جزیرهای، بهتر است که اکتشافِ خود افلاطون درباره خطرِ قدرتِ کنترلنشده و غرور دوباره بازبینی شود ـ مضامینی که هنوز هم بعد از 24قرن از نخستینباری که افلاطون این قصه را بیان کرد، در همهجا طنینانداز هستند.