راهنماتو- در سال 1942، نویسنده آرژانتینی، خورخه لوییس بورخس، داستانی کوتاه با عنوانِ «فونس خوشحافظه/یا پرخاطره» [Funes the Memorious] مینویسد. [این کتاب در فارسی با عنوانِ فونس و حافظه ترجمه شده است.]
به گزارش راهنماتو، یک راویِ بینامونشان داستانی را از حافظه خود به خاطر میآورد که تمرکز آن بر یک مردِ اهلِ اروگوئه به نامِ ایرنیوِ فونس است. راوی میفهمد که فونس از اسبش افتاده و به سرش ضربه وارد شده که همین اتفاق او را خانهنشین کرده است.
چندوقت بعد، فونس با راوی تماس میگیرد و از او میخواهد که برخی از کتابهایش که به زبان لاتین نوشته شده و تخصصِ راوی است را به او قرض بدهد. او مجموعهای از دشوارترین متون لاتینی که در اختیار دارد و حتی خودش هم به سختی آنها را درک میکند به فونس میدهد.
چند روز بعد، وقتیکه راوی به سراغ فونس میرود تا کتابهایش را پس بگیرد، متوجه میشود که فونس، فقط ظرف چند روز، متونِ طویل و پیچیده لاتین را حفظ کرده، درحالیکه قبل از آن هیچ دانشی درباره لاتین نداشته است.
فونس به راوی میگوید بعد از آن سانحه حافظهاش تغییر کرده است. او دیگر نمیتواند چیزی را فراموش کند. فونس تجربهاش را «بهطرز تحملناپذیری قوی و تیز» توصیف میکند. درحالیکه بقیه ما به بیرون نگاه میکنیم و یک درخت اینجا و چندتایی آدم آنطرفتر میبینیم، فونس اطلاعات را در سطحِ پیکسل و فریم به فریم میبیند. ازآنجایی که او با وضوحِ کامل این صحنهها را در خاطرهاش میبیند، نمیتواند بینِ واقعیتِ کنونی و خاطراتِ دقیقاش تمایزی قائل شود.
فونس پیامدهای حافظۀ خطاناپذیرش را شرح میدهد. او خواب ندارد و سادهترین ابعادِ زبان برای او گیجکننده است. درک این موضوع که واژه «سگ» به تعداد زیادی موجودِ بیشباهت به هم اطلاق میشود که به لحاظِ اندازه و شکل با هم تفاوت دارند، برای او سخت است. و «صورت خودش در آینه، دستهایش، هر بار که آنها را میدید، او را شگفتزده میکرد.» اگرچه فونس لاتین و چندین زبان دیگر را با حداقل تلاش آموخته بود، اما راوی گمان میکرد که فونس «قادر به اندیشیدن نیست. فکر کردن یعنی فراموش کردنِ تفاوتها، تعمیمسازی و ساختنِ انتزاعات. در دنیایِ شلوغِ فونس، فقط جزئیات بودند و تقریباً به سرعت حاضر میشدند.» صبح روز بعد، راوی بوئنوس آیرس را ترک میکند و دیگر هرگز فونس را نمیبیند.
بورخس در کتابِ فونسِ خوشحافظه، یک نکته مهم در حوزه علم عصبشناسی مدرن را پیشبینی کرده بود. ما دقیقاً به این دلیل در جهان مسیریابی میکنیم که میتوانیم فراموش کنیم، تعمیمسازی کنیم و انتزاعات را بسازیم. عملِ حافظه، عملِ تصور کردن یا خیالپردازی است.
تفاوتِ بینِ حافظه اپیزودیک و معنایی
در سال 1985، یک روانشناسِ استونیایی-کانادایی، به نامِ اِندِل تولوینگ، به همراه شاگردِ آمریکاییاش، یک تحقیقِ موردی را روی بیماری به نامِ اِن.اِن انجام داد. این بیمار از اختلال شدید فراموشی رنج میبرد. اما تولوینگ متوجه شد درحالیکه بخشهایی از حافظه این بیمار به شدت مختل شده است، بخشهای دیگر حافظه او مثلِ حافظه هر فرد سالم دیگری، به خوبی کار میکند.
اِن.اِن کاملاً قادر بود مجموعهای از اعداد تصادفی، چیزی که روانشناسان شناختی از آن با عنوانِ حافظه معنایی یاد میکنند و شاملِ به خاطرسپاریِ حقایق، تاریخها، اسامی، اعداد و سایر اطلاعاتِ انتزاعی میشود، به خاطر بسپرد.
این حافظه اپیزودیِ اِن.اِن بود که مشکل داشت. او نمیتوانست تجربههای شخصیاش را به خاطر بیاورد. تولوینگ نوشت: «بهنظر میرسد که دانشِ اِن.اِن از گذشتهاش همان کیفیتِ تجربه غیرشخصیای او نسبت به مابقی جهان را دارد.» این دانش تقریباً به همان اندازهای بود که مثلاً او از تجربههای زندگیِ توماس جفرسون داشت ـ یعنی مجموعهای از حقایقِ انتزاعی. او نمیتوانست جزئیاتِ هیچکدام از رویدادهای مهم زندگی، حتی یکی از جشنهای تولد، تعطیلات یا مراوداتِ اجتماعیاش را به خاطر بیاورد.
اهمیتِ مطالعه تولوینگ بر نامرتبط بودنِ حافظه معنایی و اپیزودیک متمرکز بود. اینکه یکی، بدونِ وجود دیگری میتوانست وجود داشته باشد. اما تولینگ چیز دیگری نیز کشف کرد. و آن اینکه اِن.اِن نهتنها رویدادهای شخصی گذشته را به خاطر نمیآورد، بلکه نمیتوانست آیندهای نیز برای خودش ترسیم کند.
تلاش اِن.اِن برای به تصورِ آینده به هماناندازه که تلاش میکرد گذشتهای را به خاطر بیاورد، تهی و خالی بود. موردِ اِن.اِن به تولوینگ نشان داد که قطعاً بینِ حافظه و تصور پیوندی عصبی وجود دارد، یعنی توانایی ما در فکر کردنِ به گذشته به صورتِ گذشتهنگر، بهطور اساسی به توانایی ما به فکر کردنِ درباره آینده به صورتِ آیندهنگر، مرتبط است. تی.اِس الیوت، شاعر، معروف میگوید: «زمان حال و زمانِ گذشته/ هر دو در آینده وجود دارند.»
توانایی اندیشیدن به آینده و گذشته با خلاقیت مرتبط است
تحقیقات عصبشناختی بعدی که با کمکِ تصویربرداری از مغز انجام شد نیز اثبات کرد که در هنگام اندیشیدن به گذشته و تصورِ آینده نواحیِ مشابهی در مغز، بهطور خاص شبکه پیشفرض مغز، به شدت فعال میشود.» پژوهشگران استدلال کردند که بینِ حافظه و تصور (خیالپردازی) ارتباط وجود دارد که همین امر به ما کمک میکند برای آینده برنامهریزی کنیم. آنها پیشنهاد دادند که حافظه از یک سیستمِ «شبیهساز» در مغز حمایت میکند. حافظه نهتنها به ما امکان میدهد که آیندهمان را تصور کنیم، بلکه به ما کمک میکند که زمانِ حال را از زوایای مختلف ببینیم. ما از بلوکهای حافظه استفاده میکنیم تا افکار و تجربههای دیگران را تصور کنیم یا محیط و موقعیتِ فعلیمان را به شیوههای نو ببینیم. این شبیهساز که مبتنی بر حافظه است، به ما امکان میدهد تا راهحلها خلاقانهای برای حلِ مشکلاتِ عدیدهمان پیدا کنیم.
طی 10سال گذشته تحقیقات بیشتری انجام شده که نشان میدهد خاطراتِ کاذب و فراموشی به عملِ خلاقانه مرتبط است. این تحقیقات همچنین نشان دادند که حافظه نقشی بسیار مهم در همه فرایندهای خلاقانه ایفا میکند. آنها میگویند: «ایدهپردازی خلاقانه با بازیابی کنترلشده حافظه مرتبط است.»
ارتباطِ این تحقیقات با داستانِ فونس خوشحافظه
این یعنی انعطافپذیری شناختی نیازمندِ فراموشی و خاطراتِ کاذب ( غلط یادآوریِ وقایع) است. اگر مثلِ فونس، همه ما هر چیزی را با جزئیات و همیشه به همان شکلِ ثابت و مشخص به خاطر میآوردیم، نمیتوانستیم قطعاتی را از اینجا و آنجا به هم وصل کنیم و دیدگاهی خلق کنیم که کاملاً جدید باشد.
پژوهشگران میگویند: «نکته جالب این است که وقتی چیزی را به خاطر میآورید، همه ابعاد آنچه تجربه کردید را عین به عین به خاطر نمیآورید. شما باید فواصل بینِ رویدادها را پر کنید. و اغلب فواصل بسیار زیادی وجود دارد. حافظه این شکلی کار میکند.» این فواصل به وضوح بسیار بسیار مهم هستند.
مغز انسان از کجا میداند، چه چیزی را باید فراموش کند؟
اما مغز انسان از کجا میداند که کجا باید این فواصل را رها کند و کجا ارزش دارد که جزئیات طاقتفرسا را به خاطر بسپارد؟ مغز از کجا میداند که چه چیزی را باید فراموش کند؟
پاسخ این است:
تا آنجایی که به مغز شما مربوط میشود، هیچچیزی ارزش حفظ شدن ندارد. نخستین کاری که ما بعد از دریافت اطلاعات درباره جهان دریافت میکنیم فراموش کردنِ آنهاست.
روانشناسان شناختی بینِ سه نوع محلِ ذخیرهسازیِ حافظه تمایز قائل هستند: حافظه نمادین که کوتاهترین شکلِ حافظه است. وقتی به منظرهای نگاه میکنید، زمانی اندکی طول میکشد تا بعد از بستنِ چشمهایتان آن منظره دود شود و از بین برود. حافظه کوتاه-مدت که با اندکی تمرکز بیشتر چیزها را به مدتِ طولانیتری در مقایسه با حافظه نمادین به ذهن میسپارید. مثلا به خاطر سپردنِ شماره تلفن بعد از خواندن آن. این حافظه با اطلاعاتی مرتبط است که برای زود فراموش کردن مهم هستند اما آنقدر مهم نیستند که تا همیشه در جایی از حافظه ثبت شوند. اگر آنچه در حافظه کوتاهمدت ثبت شده را تکرار کنید آن را به حافظه بلندمدت تبدیل میکنید که از چند ساعت تا چندسال تا ابد میتواند در حافظه باقی بماند. با تکرار کردن است که میتوانید حافظه کوتاهمدت را به بلندمدت تبدیل کنید.
چرا فراموش میکنیم؟
دلیل فراموشی واضح است، هر چیزی ارزش ثبت شدن در حافظه بلندمدت را ندارد. بعضی چیزهایی که در حافظه ما ثبت میشوند به احساساتِ قوی مثلِ شگفتی، عشق، تعجب و ترس مرتبط هستند. این احساسات سیگنالهایی قوی هستند که به مغز ما میگویند این صحنه، این رویداد، این حقیقت یا ایده، به دلیلِ آنکه با بقای ما مرتبط است، ارزشِ حفظ شدن در خاطره را دارد.
بقیه اطلاعات با تکرار شدن در فرایندی طبیعی در حافظه ثبت میشوند. مثلاً تکرار یک مسیر آنها را در حافظه شما ثبت میکند. پیشخدمت رستورانی که مدام تلاش میکند دهها سفارش پیچیده برای شامِ هر شب را به ذهن بسپارد، و این کار بر اساسِ الگوی تکراری انجام میدهد، این فرایند را به کمکِ ساختارهای پیچیدهتر حافظه به نامِ «قالبها» انجام میدهد. این قالبها اجازه میدهند که اطلاعاتی که به لحاظِ آماری تکرارپذیرند، خیلی سریعتر بازیابی شوند.
علاوه بر سرنخهای احساسی و تکرار ، یک روش دیگر برای تثبیت اطلاعات در حافظه بلندمدت فهمیدنِ آن اطلاعات است. تحقیقات نشان میدهد که، حداقل در موردِ کارشناسان، حافظه نهتنها به تشخیصِ الگوهای آشنا متکی است بلکه به فهمِ عمیق آن الگوها نیز ارتباط دارد. برای مثال بهخاطر آوردنِ واژگانی که با هم ربطِ معنایی دارند، سادهتر از به یادآوردنِ واژگان بیربط است. یا کسی که در شطرنج کارشناس است، بسیار دقیقتر از فردی که تاکنون بازی نکرده، میتواند حرکات را به خاطر بسپارد.
ما حافظهمان هستیم
نکتهاش این است که مغز فقط حقایقِ بیاثری را که میتوان به سادگی فراموش یا به خاطر سپرد را ذخیره نمیکند. بلکه در موردِ یک داستانِ معنایی بزرگتر حدس میزند، مفروضاتی را تولید میکند و فواصل خالی را پر میکند که یعنی مغز از تخیل و تصویرسازی برای خلقِ کلِ داستان استفاده میکند تا جهانی را بسازد که ما میتوانیم روی آن قدم بگذاریم.
بورخس میگوید:
«ما حافظهمان هستیم. آن موزه خیالی از شکلهای تغییریابنده، آن مجموعه تلمبارشده از آینههای شکسته.»
و این درست است. هرآنچه که میبینیم، انجام میدهیم یا تصور میکنیم بر اساس تجربههای گذشته ساخته شده، در قطعاتِ شکسته ذخیره شده که میبایست بارها و بارها روی هم سوار شوند (مونتاژ)، تا گذشته را در زمان حال و آیندههای دور منعکس کنند.