راهنماتو -تصور کنید که در آزمایش زیر مشارکت کردهاید.
به گزارش راهنماتو، یک آزمونکننده دو عکس سیاهوسفید از دو زن جوان را به شما نشان میدهد و از شما میخواهد که به جذابترینشان اشاره کنید. شما به تصاویر نگاه میکنید و آنی که از نظرتان خواستنیتر است را انتخاب میکنید.
آزمونکننده سپس تصاویر را پشتورو روی میز میگذارد و عکسی که انتخاب کرده بودید را به سمت شما سر میدهد. همانطور که عکس را برمیدارید، از شما خواسته میشوید توضیح دهید چه چیزی باعث شد که زن داخل تصویر را جذابتر بدانید.
آیا تصور میکنید متوجه میشوید عکسی که در حال برداشتن آن هستید، آن عکسی که انتخاب کردید نیست؟ احتمالا مطمئن هستید که متوجه میشوید. اما ما به شما میگوییم که احتمال اینکه متوجه نشوید بیشتر است.
این آزمایش توسط دو دانشمند علوم شناختی به نامهای پیتر جانسون و لارس هال و همکارانشان در دانشگاه لوند سوئد انجام شد.
نکته کلیدی آن است که خیلی سریع کارتی که مشارکتکننده انتخاب کرده است ـ با استفاده از یک ترفند تردستی ـ تعویض شود تا تصویری که دوباره به مشارکتکننده نشان داده میشود همانی نباشد که او انتخاب کرده بود.
نتیجه حیرتآور این بود که تقریبا 90درصد از سوژههای مشارکتکننده متوجه تعویض کارتها نشدند، این درحالی بود که زنان دو تصویر کاملا با هم تفاوت داشتند.
جالبتر آن بود که با اینکه تصویری که مشارکتکنندگان برای دومین بار میدیدند، تصویر زن دیگری بود، آنها در توضیح چرایی انتخابشان حتی لحظهای تعلل نکردند. دانشمندان نام این پدیده را «کوری تصمیمگیری» گذاشتند.
مجموعه آزمونهای دیگری که توسط این گروه انجام شد نشان داد که کوری تصمیمگیری در بافتهای متنوعی رخ میدهد: مثلا، در فروشگاه مواد غذایی وقتی که دو نوع مربا به شما برای امتحان کردن مزه داده میشود. علیرغم اینکه دو مربا طعمهای متفاوتی داشتند، اغلب مشتریان متوجه نشدند مربایی که دفعه دوم به آنها داده میشد همانی نبود که دفعه اول انتخاب کرده بودند. دوباره با خوشحالی توضیح میدادند که چرا انتخابشان فلان مربا است.
یکی از آزمایشهای تأملبرانگیز درباره این بود که ما چطور خیلی راحت تحت تأثیر قرار میگیریم تا عقاید سیاسیمان را تغییر دهیم.
چندهفته قبل از انتخابات پارلمانی سال 2010 در سوئد، از گروهی از افراد درباره حزبی که میخواستند به آن رأی دهند نظرسنجی شد. سپس به آنها فرمهایی داده شد تا نظرشان را درباره 12مسئله سیاسی روز در مقیاس موافق/مخالف، توضیح دهند. این موارد شامل نرخ مالیات و قدرت هستهای میشد.
آزمونکنندگان بدون اطلاع مشارکتکنندگان یک فرم دیگر را مخفیانه پر کردند و با فرم اصلیای که مصاحبهشونده پر کرده بود، تعویض کردند. در این فرم، برخی از پاسخها عامدانه کاملا در تضاد با پاسخهای مشارکتکننده انتخاب شده بود که نشاندهنده طرفداری از حزبی کاملا متفاوت بود. سپس فرمهای دوم به مشارکتکنندگان برگردانده شد و از آنها درخواست شد توضیح دهند چرا به هر پرسش چنین پاسخی دادهاند.
تعداد کمی از پاسخدهندگان فهمیدند که پاسخها دستکاری شده است. درواقع 92درصد فرمهای دستکاریشده را فرمهای خودشان تلقی کردند. شگفتآور است که دستکاری پاسخها منجر شد که 48درصد از مصاحبهشوندگان تصمیم بگیرند به حمایت از حزبی بپردازند که در وهله نخست با آن موافق نبودند. این رقم به مراتب بیشتر از 10درصدی است که معمولا گفته میشود درست قبل از انتخابات تحت تأثیر قرار میگیرند و نظرشان را درباره حزب مورد علاقهشان تغییر میدهند.
وقتی به مصاحبهشوندگان گفته شد که با تغییر پاسخهایشان آنها را فریب دادهاند؛ آنها پذیرفتند آنقدرها که فکر میکردند به ایدئولوژیهاشان متعهد نیستند. در نقطه مقابل، بسیاری خیالشان راحت شد که طرفداریشان از حزبی که به آن متعهد بودند را تغییر ندادند و میگفتند: «خداروشکر که محافظهکار نیستم!»
تصور میکنید آنچه ترجیح میدهید را انتخاب میکنید. اما برخی اوقات آنچه انتخاب کردهاید را ترجیح میدهید. این دو با هم تفاوت دارد.
برای اثبات این نکته کافی است عکسهایی از یک دهه قبلتان را بیرون بکشید. ممکن است فکر کنید مدل مو و سبک پوشش آن دورهتان انتخابی کاملا شخصی بوده است. اما اکنون با نگاهی به گذشته متوجه میشوید که تحت تأثیر ترندهای مد در آن زمان بودید و انتخابهایتان به شدت از هنجارهای اجتماعی همان زمان تبعیت میکرده است.
حتی میتوان نشان داد که انتخابهایتان بر ترجیحاتتان اثر میگذارد: در آزمایشی که به دنبال انتخاب جذابترین زن انجام شد، از مشارکتکنندگان درخواست شد تا چند روز بعد دوباره بین دو چهره آن که زیباتر بود را انتخاب کنند.
شگفتآور بود که همانهایی که در آزمون قبلی فریب خورده و عکس زنی که خودشان انتخاب نکرده بودند را دریافت کرده بودند تا درباره علت انتخابشان توضیح دهند، در آزمون دوم عکس همان زنی را برمیگزیدند که در وهله اول انتخاب نکرده بودند. به عبارت دیگر، صرفا چون باور داشتند که تصویری که در آزمون قبلی برای بار دوم به آنها داده شده، همان تصویری است که خودشان دفعه اول انتخاب کردهاند، دفعه دوم هم همان عکس را به عنوان عکس زیباتر انتخاب کردند.
این آزمایشها برای کسانی که اصرار دارند انسانها دارای اراده کاملا آزاد هستند مسائلی را ایجاد کرده است. آنچه ما به عنوان انتخاب کاملا آزادانه از آن یاد میکنیم میتواند در بافتهای مختلف توسط سازوکارهایی که کاملا از وجودشان بیاطلاع هستیم و هرگز هم ممکن است از آنها مطلع نشویم، به ما دیکته شود.
ادارک ما از اراده کاملا آزاد تا حد زیادی میتواند توهم باشد. حتی درباره اینکه «خود» ما بر رفتارمان حاکمیت دارد نیز تردید وجود دارد. درحقیقت، آزمایش پدیده کوری تصمیمگیری نشان میدهد که ما بیشتر از آنکه به افکارمان در لحظه انتخاب چیزی ارجاع دهیم و فکر کنیم در لحظه انتخاب آن چیز چه چیزی در سرمان میگذشته، به چشمهایمان و آنچه دیدهایم اتکا میکنیم.