راهنماتو- زمین حاوی عناصر کمیاب یا REE است که به دلیل کاربرد در تکنولوژیهای جدید در قرن گذشته بسیار شناخته شدهاند.
به گزارش راهنماتو، عناصر کمیاب زمین گروهی از 15عنصر فلزی از مجموعه لانتانید، به همراه دو عنصر شیمیایی شامل ایتریم و (Y) و اسکاندیم (Sc) است. دو عنصر اخیر رفتارهای ژئوشیمیایی مشابه با لانتانیدها دارند و بنابراین جزو عناصر کمیاب زمین هستند.
این عناصر را میتوان به دو گروه تقسیم کرد: عناصر کمیاب سبک و سنگین. گروه اول شامل لانتانیوم تا گادولینیوم و گروه دوم شامل تربیوم تا لوتیتیوم است.
عناصر کمیاب زمین به دلیل تاریخچهشان کمیاب نامیده میشوند. در قرنهای هجدهم تا نوزدهم نخستین عناصر کمیاب کشفشده را «عناصر خاکی»، نامگذاری کردند که منظور از آن موادی است که حرارت تغییرشان نمیدهد. این عناصر در مقایسه با سایر عناصر خاکی شامل منیزیوم و کلسیم نادرتر هستند.
درواقع، بسیاری از آنها بسیار رایجاند. تنها عنصر خاکیای که به صورت طبیعی وجود ندارد، پرومتیوم است که یکی از دو عنصر رادیواکتیویی است که در جدول تناوبی بعد از آن یک عنصر پایدار قرار میگیرد.
عناصر کمیاب زمین در کجا پیدا میشوند؟
عناصر کمیاب زمین در شکل مواد معدنی ـ مثل فسفات، سیلیکات و کربونات ـ پیدا و معمولا در پوسته زمین یافت میشوند. در مجموع، 169.1 قطعه در میلیون روی پوسته زمین وجود دارد که اغلب آنها مملو از عناصر کمیاب سنگین هستند.
ذخایر عناصر کمیاب زمین طی دو فرایند اولیه و ثانویه شکل میگیرند. اولی شامل فرایندهای ماگمایی، زمینگرمایی و دگرگونی میشود اما دومی شامل هوازدگی و حمل و نقل رسوبی است و معمولا از طریق فرسودگی ذخایر اولیه رخ میدهد.
این ذخایر در همه کشورها یافت میشوند اما 4کشور بالاترین ذخایر عناصر کمیاب زمین را دارند. ذخای بایان اوبو در مغولستان داخلی، در چین، بزرگترین ذخیره عناصر کمیاب زمین است که نخستینبار به عنوان ذخیره آهن در سال 1937 کشف شد. این ذخیرهگاه شامل بیش از 57.4میلیون تن عناصر کمیاب است که 97درصد آن را عناصر کمیاب سبک، بعلاوه آهن و نیوبیوم تشکیل میدهند. این ذخیرهگاه مسئول تولید 70درصد از عناصر کمیاب سبک در چین است.
دومین دخیرهگاه بزرگ عناصر کمیاب زمین کشور آمریکا است. ذخیرهگاه مانتین پَس در آمریکا واقع در صحرای کالیفرنیا، نخستینبار در سال 1949 کشف شد. این ذخیرهگاه ذخیره بزرگی از ترکیبات عناصر نادر سبک است تا سنگین.
مونت وِلد در غرب استرالیا و ذخیرهگاههای جذب یونی در جنوب چین، دو مورد دیگر از بزرگترین ذخیرهگاههای عناصر کمیاب هستند. ذخیرهگاههای موجود در جنوب چین نسبت به سه مورد دیگر، حاوی عناصر کمیاب سنگین بیشتری است.
بااینکه فقط 4ذخیرهگاه بزرگ عناصر سنگین در جهان وجود دارد اما 34کشور دیگر نیز در خاکشان عناصر کمیاب دارند. چین در حدود 34درصد از ذخیرهگاههای عناصر نادر را در خود جای داده است. ویتنام صاحب 17درصد از عناصر نادر جهانی زمین است. روسیه و برزیل هر دو در حدود 16درصد از ذخیرهگاههای عناصر نادر زمین را دارند.
کاربرد عناصر نادر زمین: از صنعت تا تکنولوژی
نخستین استفاده از کاربرد عناصر کمیاب زمین در دهه 1890 در وین گزارش شد، هنگامی که لانتانیوم در پوشه گاز تجاری مورد استفاده قرار گرفت. بعد از آن استفاده تجاری از عناصر کمیاب زمین رشد کرد و نام مستعار «ویتامینهای صنعت مدرن» را به خود گرفت.
عناصر کمیاب زمین ویژگیهایی مثل ثبات حرارتی و رسانایی بالای جریان الکتریسته دارند که به همین دلایل پرکاربرد هستند. در سوختها، این عناصر مولکولهای بزرگ را به هیدروکربنهای کوچکتر تجزیه میکنند. آنها در اشکال شیمیایی متفاوت ـ مثل آلیاژ، اکسیدها، کلریدها و فلزات ـ و به عنوان آهنرباها یا تثبیتکنندهها استفاده میشوند.
عناصر کمیاب زمین در صنایع در سه بخش انرژی سبز، کشاورزی و نظامی استفاده میشوند.
عناصر کمیاب زمین در پنلهای خورشیدی و توربینهای بادی نقش مهمی دارند. در سالهای اخیر کاربرد عناصر کمیاب به ابزارهای الکترونیکی نیز توسعه یافته است. در این وسایل از آنها برای ساخت موتورهای مغناطیسی دائمی و توربینهای مستقیم بادی استفاده میشود.
در کشاورزی عناصر کمیاب زمین به عنوان مواد افزوده در خوراک دام استفاده میشود تا جثه دامها افزایش یابد. از این مواد برای افزایش تولید شیر گاو و تخممرغ در مرغهای تخمگذار و افزایش ماندگاری ماهی استفاده میشود.
چین از سال 1972 از کودهای حاوی عناصر کمیاب در شکل محلولهایی با غلظت کم استفاده میکند که نتیجه آن افزایش کیفیت و بهبود انواعی از محصولات کشاورزی است.
مصارف نظامی این عناصر بسیار حیاتی است. آهنرباهای دائمی ـ مثل آلیاژهای نئودیمیم آهن بور ـ در بمبهای کوچک، مهمات حمله مستقیم مشترک، موشکهای کروز تاماهاوک و هوایی مشترک استفاده میشوند.
اما، عناصر زمین مشترک بسیاری از جنبههای زندگی مدرن را نیز لمس کرده است. برخی عناصر کمیاب زمین برای تولید صفحات نمایش ـ از صفحهها کوچک گوشیهای هوشمند تا تابلوهای بزرگ استادیومها ـ استفاده میشوند. آنها همچنین میتوانند در تولید نورهای ال.ای.دی، لامپ و تلویزیون و همینطور هارد دیسکها و درایو دیسکهای سی.دی رام در کامپیوترها استفاده شوند.
این عناصر هرچند بیشک سودمند هستند، نگرانیهایی درباره عناصر کمیاب و پایداری وجود دارد.
عناصر کمیاب و تأثیرات آن بر بحران تغییرات اقلیمی
همانطور که گفته شد، عناصر کمیاب در تکنولوژیهای سبز مثل توربینهای بادی، وسایل نقلیه الکترونیکی و پنلهای خورشیدی استفاده میشوند. اما تحقیقی که در سال 2022 درباره هزینههای استفاده از عناصر کمیاب انجام شد، نشان داد که هرچند انرژی سبز سوختهای فسیلی کمتری تولید میکند، مصرف کاغذ، انرژی و آب و انتشار گازهای ناشی از تولید آهنرباهای دائمی هنوز بسیار بالاست.
این مطالعه نشان داد که در بخش تولید انرژی، 1درصد افزایش در تولید انرژی سبز با 0.90درصد افزایش در انتشار گازهای گلخانهای و 0.18درصد افزایش حذف منابع عناصر کمیاب مرتبط است.